दुबागुड्यात सामाजिक-आर्थिक सर्वेक्षणातून विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष ज्ञानाचा अनुभव

भामरागड: येथील राजे विश्वेश्वरराव कला व वाणिज्य महाविद्यालयाच्या भूगोल, अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र विभागाच्या संयुक्त विद्यमाने दुबागुडा या दुर्गम गावात एक दिवसीय सामाजिक-आर्थिक सर्वेक्षण यशस्वीरीत्या पार पडले. या उपक्रमात विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष क्षेत्रभेटीच्या माध्यमातून ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास केला. प्राध्यापकांच्या मार्गदर्शनाखाली सुमारे ३० हून अधिक विद्यार्थ्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवून शैक्षणिक प्रक्रियेला वास्तवाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला.

या अभ्यास दौऱ्याचे नियोजन भूगोल विभाग प्रमुख डॉ. कैलास विठ्ठलराव निखाडे यांच्या पुढाकारातून करण्यात आले होते. उपक्रमामागील उद्देश विद्यार्थ्यांना ‘Field Work’ चे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण देणे आणि ग्रामीण भागातील सामाजिक व आर्थिक रचनेचे आकलन करून देणे हा होता. अभ्यासक्रमाच्या अनुषंगाने सर्वेक्षणाची रूपरेषा तयार करून विद्यार्थ्यांना गटांमध्ये विभागण्यात आले. प्रत्येक गटाने गावातील कुटुंबसंख्या, साक्षरता दर, आरोग्य सुविधा, शेती पद्धती, पाणीपुरवठा व जोडधंदे यावर सविस्तर माहिती संकलित केली.

या मोहिमेत सहभागी प्राध्यापकांमध्ये डॉ. प्रमोद घोनमोडे, डॉ. संतोष डाखरे, डॉ. सुरेश डोहाने, प्रा. विनायक मोरांडे आणि डॉ. भारद्वाज यांचा समावेश होता. त्यांनी विद्यार्थ्यांना प्रश्नावली तयार करणे, माहिती गोळा करणे आणि त्याचे विश्लेषण करण्याच्या पद्धती प्रत्यक्ष शिकवल्या. दुर्गम भागातील भौगोलिक अडचणी, मर्यादित सुविधा आणि स्थानिक लोकांचे जीवनमान यांचा विद्यार्थ्यांनी जवळून अनुभव घेतला.

या उपक्रमातील एक विशेष आणि हृदयस्पर्शी क्षण म्हणजे महाविद्यालयातील विद्यार्थिनी कु. उर्मिला पुंगाटी हिने दाखवलेले आदरातिथ्य. दुबागुडा येथील आपल्या निवासस्थानी तिने सर्व विद्यार्थी व प्राध्यापकांसाठी स्नेहभोजनाचे आयोजन केले. तिच्या या उपक्रमामुळे विद्यार्थी-शिक्षक आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संवाद अधिक दृढ झाला.

विद्यार्थ्यांनी या सर्वेक्षणातून केवळ माहिती संकलनच नाही, तर ग्रामीण जीवनातील वास्तव, समस्या आणि संधी यांचा अभ्यास केला. नियोजनबद्ध अंमलबजावणी, प्राध्यापकांचे मार्गदर्शन आणि विद्यार्थ्यांचा उत्साह यामुळे हा उपक्रम ज्ञानवर्धक ठरला.

“पुस्तकी ज्ञानाबरोबरच प्रत्यक्ष क्षेत्रावर काम करण्याचा हा अनुभव आमच्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरला,” असे एका विद्यार्थ्याने आपल्या भावना व्यक्त केल्या.

अशा उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांची संशोधन क्षमता आणि सामाजिक जाण वाढण्यास मदत होते. पुढील काळातही अशा क्षेत्रभेटी व अभ्यास उपक्रमांमध्ये विद्यार्थ्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवून शैक्षणिक प्रवास अधिक समृद्ध करावा, असे आवाहन महाविद्यालयाच्या वतीने करण्यात आले.