भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने मोह (Mahua) या वनसंपत्तीवर आधारित रोजगारनिर्मिती आणि मूल्यवर्धनाच्या संधींवर एक अभ्यासपूर्ण जनजागृती उपक्रम आयोजित करण्यात आला. ग्रामीण व आदिवासी जीवनाशी घट्ट नाते असलेल्या मोहाच्या फुलांचे आर्थिक, पोषणमूल्यात्मक आणि सामाजिक महत्त्व या उपक्रमातून उलगडण्यात आले. संस्थापक अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या या कार्यक्रमात विद्यार्थी, महिला बचत गट, निसर्गप्रेमी आणि स्थानिक नागरिक सहभागी झाले.

उपक्रमाचा मुख्य उद्देश मोहाच्या फुलांकडे केवळ पारंपरिक वनोपज म्हणून न पाहता, शाश्वत उपजीविकेचा स्रोत आणि ग्रामीण उद्योजकतेचा पाया म्हणून पाहण्याची दृष्टी निर्माण करणे हा होता. मार्च–एप्रिल महिन्यांत जंगलात मोठ्या प्रमाणात पडणाऱ्या मोहाच्या फुलांचे वैज्ञानिक संकलन, साठवण, वाळवण आणि प्रक्रिया याबाबत सविस्तर माहिती देण्यात आली. विशेषतः सौर वाळवण यंत्राचा (Solar Dryer) वापर, गुणवत्तानियंत्रण, सेंद्रिय उत्पादनाची संकल्पना आणि बाजारपेठेतील ब्रँडिंग या बाबींचा समावेश या शैक्षणिक मांडणीत करण्यात आला.

डॉ. कैलास निखाडे यांनी मोहाच्या फुलांपासून तयार होणाऱ्या विविध मूल्यवर्धित उत्पादनांची माहिती देताना, त्यामधील रोजगारक्षमता अधोरेखित केली. मोहाचा चहा, कॅफिनमुक्त पेये, ऊर्जावर्धक लाडू, बिस्किटे, जॅम, जेली, सिरप आणि बियांपासून मिळणाऱ्या तेलावर आधारित साबण व क्रीम यांसारख्या उत्पादनांमुळे ग्रामीण भागात सूक्ष्म उद्योगांची संधी निर्माण होत असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. कुपोषण निवारणासाठीही मोहावर आधारित खाद्यपदार्थ उपयुक्त ठरू शकतात, यावरही त्यांनी भर दिला.

कार्यक्रमात सादर करण्यात आलेल्या आर्थिक उदाहरणांमुळे विषय अधिक ठोस झाला. पूर्वी प्रतिकिलो १० ते २० रुपये दराने विकली जाणारी फुले, प्रक्रिया व ब्रँडिंगनंतर २०० ते ३०० रुपये प्रति किलो नफ्यापर्यंत पोहोचू शकतात, ही माहिती सहभागींसाठी विशेष लक्षवेधी ठरली. या पार्श्वभूमीवर महिला बचत गटांची भूमिका, संयुक्त वन व्यवस्थापन समित्यांचे योगदान आणि स्थानिक पातळीवर उभ्या राहणाऱ्या प्रक्रिया युनिट्सची गरज यावरही चर्चा झाली.

विद्यार्थ्यांनी या उपक्रमात उत्साहाने सहभाग घेत ‘वनसंपत्ती ते उद्योजकता’ या संकल्पनेबाबत प्रश्न विचारले. काहींनी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर आधारित स्टार्टअप्सची शक्यता मांडली. ग्रामीण विकास, महिला सक्षमीकरण आणि पर्यावरण संवर्धन या तिन्ही स्तरांवर मोहाचे महत्त्व समजावून सांगण्यात आयोजक यशस्वी ठरले. उपक्रमाची मांडणी विषयसमृद्ध, स्थानिक वास्तवाशी जोडलेली आणि कृतीक्षम असल्याने सहभागींचा चांगला प्रतिसाद मिळाला.

“मोह हे केवळ जंगलात पडणारे फूल नाही; ते योग्य दृष्टी आणि प्रक्रिया मिळाल्यास अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेचा मजबूत आधार ठरू शकते,” असे प्रतिपादन डॉ. कैलास निखाडे यांनी केले.

अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक वनोपजांकडे रोजगार, पोषण आणि उद्योजकता या तिन्ही दृष्टीने पाहण्याची नवी जाणीव निर्माण होते. तरुणांनी, महिला गटांनी आणि विद्यार्थ्यांनी अशा अभ्यासपूर्ण कार्यक्रमांमधून प्रेरणा घेऊन स्थानिक साधनसंपत्तीवर आधारित उपक्रम उभारण्यास पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन यावेळी करण्यात आले.

निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनकडून पाणी बचत, पुनर्वापर आणि पर्यावरण-जागरूकतेवर मार्गदर्शन

भामरागड: येथे वाढत्या उन्हाळ्याच्या पार्श्वभूमीवर निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने जलसाक्षरता आणि पाणी संवर्धनावर आधारित एक उपयुक्त जनजागृती उपक्रम आयोजित करण्यात आला. या उपक्रमात उन्हाळ्यातील पाणीटंचाई, दैनंदिन जीवनातील पाणी बचतीचे सोपे उपाय, तसेच पशू-पक्ष्यांसाठी पाण्याची व्यवस्था यांसारख्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर सविस्तर चर्चा करण्यात आली. संस्थापक अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांनी सहभागी विद्यार्थी, नागरिक आणि निसर्गप्रेमींना व्यवहार्य मार्गदर्शन केले.

उपक्रमामागील मुख्य हेतू ‘पाणी बचत’ हा केवळ घोषवाक्यापुरता न ठेवता, तो जीवनशैलीचा भाग बनवणे हा होता. कार्यक्रमात पाण्याचा पुनर्वापर, घरगुती पाणी व्यवस्थापन, झाडांना योग्य वेळी पाणी देणे, नळांची गळती रोखणे, तसेच स्वयंपाकघरातील पाण्याचा नियोजनबद्ध वापर यांसारख्या बाबींची शास्त्रीय व व्यवहार्य मांडणी करण्यात आली. विशेषतः आर.ओ. वॉटर प्युरिफायरमधून बाहेर पडणारे पाणी, भाज्या-फळे धुतलेले पाणी आणि डाळ-तांदूळ धुतलेले पाणी यांचा पुनर्वापर कसा करता येतो, याची उदाहरणांसह माहिती देण्यात आली.

डॉ. कैलास निखाडे यांनी मार्गदर्शन करताना सांगितले की, पाणी ही अशी नैसर्गिक संपत्ती आहे, जी निर्माण करण्याची क्षमता आजही कोणत्याही प्रयोगशाळेकडे नाही. त्यामुळे उपलब्ध पाण्याचा जबाबदारीने वापर करणे ही काळाची गरज आहे. उन्हाळ्यात झाडांना सकाळी किंवा संध्याकाळी पाणी दिल्यास बाष्पीभवन कमी होते, तर घरातील थेंब-थेंब गळणारे नळ दिवसाला अनेक लिटर पाणी वाया घालवतात, अशा सूक्ष्म पण महत्त्वाच्या बाबी त्यांनी लक्षात आणून दिल्या.

या उपक्रमाचा विशेष भाग म्हणजे ‘मानवाबरोबरच निसर्गासाठीही पाणी’ ही संकल्पना. अंगणात, गॅलरीत किंवा शाळा-कॉलेज परिसरात पक्ष्यांसाठी पाण्याची भांडी ठेवण्याचे आवाहन करण्यात आले. मात्र डासांचा प्रादुर्भाव टाळण्यासाठी हे पाणी दररोज बदलणे आवश्यक असल्याचेही सांगण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी या चर्चेत उत्साहाने सहभाग घेतला आणि स्वतःच्या घरात पाणी बचतीचे कोणते उपाय करता येतील, यावर प्रत्यक्ष कल्पना मांडल्या.

उपक्रमाचे वैशिष्ट्य म्हणजे संदेशाची साधी, लोकाभिमुख आणि वैज्ञानिक सांगड. ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ आणि ‘पाणी वाचवा, जग वाचवा’ या संकल्पना केवळ प्रचारापुरत्या न ठेवता, कृतीत उतरवण्याची दिशा या कार्यक्रमातून मिळाली. आयोजकांच्या नियोजनबद्ध प्रयत्नांमुळे हा उपक्रम माहितीपर असण्याबरोबरच कृतीप्रवणही ठरला.

“आज वाचवलेला पाण्याचा प्रत्येक थेंब उद्याच्या जीवनाचा आधार ठरू शकतो; म्हणून पाणी वापरा, पण अपव्यय टाळा,” असे प्रतिपादन डॉ. कैलास निखाडे यांनी केले.

उन्हाळ्याच्या पार्श्वभूमीवर अशा जनजागृती उपक्रमांची गरज अधिक तीव्रतेने जाणवते. प्रत्येक घर, प्रत्येक विद्यार्थी आणि प्रत्येक नागरिकाने पाणी बचतीचा वैयक्तिक संकल्प केला, तरच भविष्यातील पाणी-संकटाला समर्थपणे तोंड देता येईल.

भामरागड येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने ‘झाडे लावा, झाडे जगवा’ हा उपक्रम विद्यार्थ्यांच्या व ग्रामस्थांच्या उत्स्फूर्त सहभागातून राबविण्यात आला. फाउंडेशनचे अध्यक्ष प्रा. कैलास विठ्ठल निखाडे यांच्या संकल्पनेतून या कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. पर्यावरणपूरक संदेशासोबतच या उपक्रमात प्रत्यक्ष झाडे लावून व त्यांचे संवर्धन करण्याचा दृढ निश्चय विद्यार्थ्यांनी व्यक्त केला.

या कार्यक्रमाचे उद्दिष्ट केवळ प्रतीकात्मक झाडलावणी करणे नव्हते, तर पर्यावरण संवर्धनाची सातत्यपूर्ण सवय रुजवणे हे होते. प्रा. निखाडे यांनी आपल्या भाषणात सांगितले की, झाडे केवळ ऑक्सिजनचा पुरवठा करत नाहीत, तर जलचक्र, जमिनीचा धूप थांबवणे आणि हवामानाचा समतोल राखणे यात मोलाचे योगदान देतात. सध्याच्या प्रदूषणाच्या युगात झाडे लावणे ही काळाची खरी गरज असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले.

विद्यार्थ्यांनी मोठ्या संख्येने सहभाग घेत झाडलावणीत सक्रिय भूमिका बजावली. त्यातील काहींनी झाडांना नाव देऊन त्यांचे पालनपोषण करण्याची जबाबदारी स्वीकारली, ही या उपक्रमाची विशेष बाब ठरली. सामाजिक कार्यकर्ते विवेक येरगुडे यांनी या उपक्रमात विशेष मदत केली. कार्यक्रमाचे नियोजन, साहित्य व्यवस्थापन आणि विद्यार्थ्यांचा सहभाग सुनिश्चित करण्यासाठी फाउंडेशनच्या कार्यकर्त्यांनी परिश्रम घेतले.

“झाड लावणे हा फक्त एक दिवसाचा कार्यक्रम नाही, तर आयुष्यभर चालणारी जबाबदारी आहे,” असे तृतीय वर्ष  विद्यार्थिनीने व्यक्त केले.

अशा सामाजिक व शैक्षणिक उपक्रमांमुळे तरुण पिढीला पर्यावरणाविषयी जबाबदारीची जाणीव होते आणि सामूहिक सहभागातून ग्रामविकास व पर्यावरण संरक्षणाचा मार्ग दृढ होतो. भविष्यातही या उपक्रमाची व्याप्ती वाढवून अधिकाधिक लोकांना सहभागी करण्याचा संकल्प आयोजकांनी व्यक्त केला.

निर्सग अभ्यासक फाउंडेशन'च्या मार्गदर्शनाखाली आयोजित विशेष सत्रातून आदिवासी खाद्यसंस्कृतीचे शास्त्रशुद्ध भान आणि रानभाज्यांचे औषधी उपयोग उलगडले

भामरागड – शहरी जीवनशैलीत आरोग्य समस्यांचे वाढते प्रमाण पाहता, नैसर्गिक आणि पारंपरिक आहारपद्धतीकडे वळण्याची गरज अधिक ठळक झाली आहे. या पार्श्वभूमीवर, चंद्रपूर जिल्ह्यातील महाविद्यालयात 'रानभाज्या खा, स्वस्थ रहा' या विषयावर एक अभ्यासपूर्ण सत्र नुकतेच संपन्न झाले. 'निर्सग अभ्यासक फाउंडेशन'चे अध्यक्ष प्रा. डॉ. कैलास निखाडे यांच्या सखोल मार्गदर्शनातून विद्यार्थ्यांना आदिवासी समाजातील रानभाज्यांच्या उपयोगाचा शास्त्रशुद्ध परिचय मिळाला.

या सत्रात प्रा. डॉ. निखाडे यांनी आदिवासी समाजाचे पारंपरिक अन्नसंस्कार, ऋतुनुसार बदलणाऱ्या रानभाज्यांचे विविध प्रकार, त्यांचे आहारमूल्य, तसेच आरोग्यावरील फायदे यांची मांडणी आकडेवारीसह केली. त्यांनी सांगितले की, भारतभरात १५३० हून अधिक वनस्पती खाद्य म्हणून वापरल्या जातात. त्यात ५२१ हिरव्या भाज्या, १०१ फुलभाज्या, ६४७ फळभाज्या आणि १४५ कंद समाविष्ट आहेत. विशेषतः चंद्रपूर जिल्ह्यातील कोळी, गोंड, गोवारी, आणि ढिवर जमातींमध्ये सुमारे २५ रानभाज्या दररोजच्या जेवणाचा भाग आहेत.

उदाहरणादाखल, 'तांदुळजा', 'घोळ', 'कुरडू', 'कर्टोली', 'आघाडा' यांसारख्या रानभाज्यांचे औषधी उपयोग आणि आहारातील भूमिका स्पष्ट करण्यात आली. मधुमेह, पचनविकार, खोकला आदींसाठी विशिष्ट वनस्पती कशा उपयुक्त ठरतात, याचेही सविस्तर विवेचन करण्यात आले. उपस्थित विद्यार्थ्यांनी केवळ व्याख्यान ऐकून समाधान न मानता काही रानभाज्यांचे प्रत्यक्ष निरीक्षण करून त्यांचे नाव, उपयोग आणि ऋतुनुसार उपलब्धता याचे लघुनोंद तयार केल्या.

या उपक्रमाचे वैशिष्ट्य म्हणजे, केवळ पर्यावरणशास्त्र किंवा वनस्पतिशास्त्राच्या विद्यार्थ्यांसाठीच नव्हे, तर सर्व शाखांतील विद्यार्थ्यांना आदिवासी जीवनशैलीचा आणि अन्नसंपत्तीचा आदरपूर्वक अभ्यास करून शाश्वत आरोग्याकडे वाटचाल करण्याची प्रेरणा मिळाली. कार्यक्रमाच्या आयोजनात महाविद्यालयाच्या अभ्यास मंडळाने आणि 'निर्सग अभ्यासक फाउंडेशन'च्या स्वयंसेवकांनी मोठी भूमिका बजावली. स्थानिक पातळीवरील नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा सखोल अभ्यास करण्याचा हा उपक्रम भविष्यात विद्यार्थ्यांमधील संशोधनाची बीजे पेरणारा ठरेल, असे मत महाविद्यालयीन प्राध्यापकांनी व्यक्त केले.