प्राचार्य चालूरकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली सत्य, अहिंसा आणि मूल्यशिक्षणाचा संदेश विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचविणारा उपक्रम

अहेरी: येथील राजे धर्मराव विज्ञान महाविद्यालय येथे ७८ वी महात्मा गांधी पुण्यतिथी अत्यंत शांततामय व शैक्षणिक वातावरणात साजरी करण्यात आली. प्राचार्य डॉ. सी. एम. चालूरकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली आयोजित या कार्यक्रमातून राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांच्या विचारांचा अभ्यास, आत्मचिंतन आणि मूल्यशिक्षणावर भर देण्यात आला.

कार्यक्रमाच्या प्रसंगी सत्य, अहिंसा, साधेपणा आणि सामाजिक जबाबदारी या गांधीजींच्या मूलभूत तत्त्वांवर सविस्तर मार्गदर्शन करण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी केवळ ऐतिहासिक संदर्भांपुरते मर्यादित न राहता, गांधीविचारांचा आजच्या विज्ञानप्रधान युगात कसा उपयोग होऊ शकतो, यावरही चर्चा केली. या संवादात्मक वातावरणामुळे कार्यक्रम शैक्षणिक दृष्ट्या अधिक अर्थपूर्ण ठरला.

या प्रसंगी प्रा. रमेश हलामी, प्रा. तानाजी मोरे, डॉ. सुनंदा पाल, प्रा. अतुल खोब्रागडे, डॉ. श्यामल बिस्वास, प्रा. अनिकेत गोंडे, प्रा. कुणाल वनकर, डॉ. अरविंद राठोड, प्रा. कांचन धुर्वे, प्रा. आदेश मंचलवार, प्रा. व्येंकटेश इप्पाला यांच्यासह महाविद्यालयातील प्राध्यापक व शिक्षकेत्तर कर्मचारी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.

कार्यक्रमाच्या आयोजनातून महाविद्यालयाची केवळ शैक्षणिक नव्हे तर सामाजिक व नैतिक जडणघडणीकडे असलेली बांधिलकी अधोरेखित झाली. अशा उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोनासोबतच मानवी मूल्यांची जाणीव निर्माण होत असल्याचे मत उपस्थित मान्यवरांनी व्यक्त केले. महाविद्यालयाने सातत्याने राबवलेल्या मूल्याधिष्ठित उपक्रमांची ही परंपरा विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरत आहे.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने स्थानिक जैवविविधतेवर केंद्रित एक अभ्यासपूर्ण शैक्षणिक उपक्रम राबविण्यात आला. या उपक्रमात बोर (Indian Jujube / Ziziphus mauritiana) या पारंपरिक व पौष्टिक फळझाडाच्या घटत्या प्रमाणावर सखोल चर्चा करण्यात आली. फाउंडेशनचे अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या या उपक्रमात प्राध्यापक, विद्यार्थी आणि निसर्गप्रेमी सहभागी झाले होते.

या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश केवळ माहिती देणे नव्हता, तर वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून बोराच्या जैविक, पोषणमूल्यात्मक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाची मांडणी करणे हा होता. सादरीकरणात बोराचे शास्त्रीय वर्गीकरण (Rhamnaceae कुल, Ziziphus वंश), भारतात आढळणाऱ्या सुमारे १७ वन्य जाती, तसेच गावरान व कलमी (उमराण, कडाका, चुहारा, मेहरुण) प्रकारांमधील फरक स्पष्ट करण्यात आला. विद्यार्थ्यांसाठी तयार केलेल्या अभ्याससामग्रीत बोराच्या पानांची रचना, काटेरी फांद्या, फुलोऱ्यांचा कालावधी (एप्रिल–ऑक्टोबर) आणि फळधारणेची प्रक्रिया यांचा शास्त्रीय तपशील समाविष्ट होता.

डॉ. निखाडे यांनी आपल्या मार्गदर्शक भाषणात बोराच्या पोषणमूल्यांकडे लक्ष वेधले. व्हिटॅमिन C, A, B-कॉम्प्लेक्स, फायबर, पोटॅशियम, फॉस्फरस, लोह आणि झिंक यांसारख्या घटकांमुळे रोगप्रतिकारशक्ती वाढणे, पचन सुधारणे आणि मेंदूच्या आरोग्यास मदत होते, असे त्यांनी उदाहरणांसह सांगितले. पारंपरिक वापर—ताजी फळे, वाळवून तयार केलेली बोरकूट पावडर, तसेच सर्दी-खोकल्यावर औषधी उपयोग—यांचीही नोंद विद्यार्थ्यांनी घेतली.

कार्यक्रमाचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे फाउंडेशनने केलेल्या क्षेत्रीय निरीक्षणांचा आढावा. गेल्या काही वर्षांत गावोगावी मोठ्या प्रमाणावर बोरझाडांची तोड झाल्याने त्यांचे नैसर्गिक अस्तित्व कमी होत असल्याचे आकडेवारीसह मांडण्यात आले. पूर्वी शाळेत डब्यात हमखास दिसणारी बोरे आज बाजारातही क्वचितच दिसतात, ही बाब विद्यार्थ्यांच्या चर्चेतून पुढे आली. यामुळे ‘संवर्धनाशिवाय पर्याय नाही’ हा निष्कर्ष शास्त्रीय पद्धतीने अधोरेखित करण्यात आला.

विद्यार्थ्यांनी या सत्रात सक्रिय सहभाग घेत प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून आपले निरीक्षण मांडले. काही विद्यार्थ्यांनी आपल्या गावातील झाडांची सद्यस्थिती नोंदवून पुढील अभ्यासासाठी माहिती संकलन करण्याची तयारी दर्शवली, ही बाब उपक्रमाच्या शैक्षणिक फलश्रुतीची साक्ष देणारी ठरली. नियोजन, अभ्याससामग्री आणि विषयाची मांडणी यामुळे हा उपक्रम केवळ माहितीपर न राहता अभ्यासपूर्ण आणि प्रेरक ठरला.

“बोर ही केवळ आठवणीतील फळझाड न राहता अभ्यास, संवर्धन आणि पुनर्लागवडीचा विषय बनला पाहिजे; अन्यथा ही वनस्पती पुढील पिढीला पुस्तकांतच दिसेल,” असे मत डॉ. कैलास निखाडे यांनी व्यक्त केले.

अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक जैवविविधतेबाबत शास्त्रीय जाणीव निर्माण होते. वाचकांनी आणि विद्यार्थ्यांनी पुढील काळात आपल्या परिसरातील पारंपरिक वृक्षांचे निरीक्षण, नोंद आणि संवर्धनासाठी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन आयोजकांनी केले.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशन आणि राजे विश्वेश्वरराव कला वाणिज्य महाविद्यालय यांच्या संयुक्त विद्यमानाने 'नदी अभ्यास आणि संशोधन व संवर्धन महोत्सव' आयोजित करण्यात आला. या कार्यक्रमाद्वारे पर्लकोटा, पामुलगौतम आणि इंद्रावती या तीन नदींच्या संगमस्थळी विद्यार्थ्यांना नदीचे पर्यावरणीय महत्त्व, जलसंपत्तीचा योग्य उपयोग आणि नदी संवर्धनाची गरज यांविषयी प्रत्यक्ष ज्ञान देण्यात आले. प्रा. डॉ. प्रमोद सं. घोनमोडे यांच्या हस्ते झालेल्या या कार्यक्रमाचे अध्यक्षस्थान डॉ. संतोष डाखरे यांनी भूषवले.

निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनचे अध्यक्ष व संस्थापक डॉ. कैलास व्हि. निखाडे यांच्या दूरदर्शी संकल्पनेतून या महोत्सवाला आकार मिळाला. त्यांच्या नेतृत्वाखाली विद्यार्थ्यांना नदीच्या भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि सामाजिक महत्त्वाची सखोल माहिती देण्यात आली. डॉ. निखाडे यांनी आपल्या प्रास्ताविकात नदीची व्याख्या करताना सांगितले की, "नदी म्हणजे जमिनीवरून एका दिशेने वाहणारा पाण्याचा मोठा नैसर्गिक प्रवाह. गोड्या पाण्याचा हा प्रवाह गुरुत्वाकर्षणामुळे उतारावरून वाहत जातो आणि समुद्र किंवा इतर जलाशयाकडे पोहोचतो." त्यांनी भामरागडच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यावर भर देत सांगितले की, येथील पर्लकोटा, पामुलगौतम आणि इंद्रावती या तीन नदींच्या संगमामुळे या प्रदेशाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या नदीच्या पाण्याचा योग्य नियोजनासह उपयोग केल्यास रोजगाराच्या अनेक संधी निर्माण होऊ शकतात. तसेच नदी प्रदूषणापासून वाचवणे हे आजच्या काळाची महत्त्वाची गरज असल्याचे त्यांनी प्रतिपादन केले.

कार्यक्रमाचे उद्घाटन करताना प्रा. डॉ. प्रमोद सं. घोनमोडे यांनी नदीचे पाणी हातात घेत अत्यंत प्रतीकात्मक पद्धतीने महोत्सवाची सुरुवात केली. त्यांच्या मार्गदर्शक भाषणात नदीच्या बहुआयामी उपयोगांचे सविस्तर वर्णन करण्यात आले. नद्या पिण्याच्या पाण्याचा स्रोत असून वाहतूक, संरक्षण, विजनिर्मिती आणि औद्योगिक यंत्रे चालविण्यासाठी महत्त्वाच्या ठरतात. डॉ. घोनमोडे यांनी ऐतिहासिक संदर्भ देत सांगितले की, इ.स.पू. ३३०० पासून सिंधू संस्कृतीमध्ये नदीतल्या नौकानयनाचे पुरावे आढळतात. अॅमेझॉन, गंगा, नाईल, मिसिसिपी आणि सिंधू यासारख्या जगातील महत्त्वाच्या नद्यांमध्ये आजही स्वस्त वाहतूक होत असल्याचे उदाहरण त्यांनी सादर केले. स्कँडिनेव्हिया, कॅनडा आणि ब्रह्मदेश यांसारख्या देशांत दाट अरण्यप्रदेशातून तोडलेली झाडे नदीमार्गे वाहून नेली जातात, असेही त्यांनी नमूद केले.

कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानावरून डॉ. संतोष डाखरे यांनी नदीचे सामाजिक-आर्थिक महत्त्व अधोरेखित केले. अनादिकाळापासून अन्न मिळविण्यासाठी नद्यांचा उपयोग होत आला असून नदीतील जीवसृष्टीचे चक्र असल्यामुळे विविध प्रकारचे मासे मिळतात. केवळ मासेमारीच नव्हे तर शेती आणि अन्न उत्पादनासाठी नदीचे पाणी अत्यावश्यक आहे. गोड्या पाण्याच्या उपलब्धतेमुळेच जगातील बहुतेक शहरे नदीकाठी वसलेली आहेत. नदीमुळे शहराचा आराखडा आपोआप ठरत जातो, असे डॉ. डाखरे यांनी निदर्शनास आणले. त्यांनी शहरीकरणामुळे होणाऱ्या नदी प्रदूषणाकडे लक्ष वेधले आणि सांगितले की, भारतात नदीकाठी घाट बांधून मनोरंजन आणि पर्यटनाला चालना देण्यात येते. नदीतील वाळूचा बांधकामात उपयोग होतो आणि सुशोभित केलेले नदीकाठ पर्यटकांना आकर्षित करून स्थानिक समाजाला जलपर्यटनाची संधी देतात.

या संपूर्ण कार्यक्रमात विद्यार्थी आणि विद्यार्थिनींनी अभूतपूर्व उत्साहाने सहभाग घेतला. महाविद्यालयाच्या विद्यार्थ्यांनी कार्यक्रमाच्या नियोजनापासून ते अंमलबजावणीपर्यंत सर्व टप्प्यांत परिश्रम घेतले. बंडु बोन्डे यांनी विशेष प्रयत्न करून कार्यक्रमाच्या तांत्रिक बाजूंवर लक्ष केंद्रित केले. कार्यक्रमाचे सुरळीत संचालन किरण कुरसामी यांनी केले तर कु. वच्छेला मडावी यांनी सर्वांचे आभार व्यक्त करताना या उपक्रमाला मिळालेल्या प्रतिसादाबद्दल समाधान व्यक्त केले.

"नदी संवर्धन हा केवळ पर्यावरणाचा प्रश्न नसून आपल्या भावी पिढीच्या अस्तित्वाचा प्रश्न आहे. भामरागडच्या त्रिवेणी संगमाचे संरक्षण हे आपले कर्तव्य आहे," असे विद्यार्थी प्रतिनिधींनी व्यक्त केले.

या संशोधन महोत्सवाने विद्यार्थ्यांना नदी संवर्धनाची जबाबदारी जाणवली आहे. येणाऱ्या काळात अशा शैक्षणिक उपक्रमांना सहभागी व्हा आणि निसर्ग संरक्षणात आपले योगदान द्या. पर्यावरणाची काळजी घेणे म्हणजे भविष्याची काळजी घेणे!

अहेरीत शिक्षक-विद्यार्थ्यांच्या सहभागातून नव्या शैक्षणिक सुधारणांवर सखोल चर्चा

अहेरी (दि. ८ सप्टेंबर) : राजे धर्मराव विज्ञान महाविद्यालय, अहेरी येथे "प्रधानमंत्री उच्चतर शिक्षण अभियान (PM-USHA)" अंतर्गत अकॅडेमिक बँक ऑफ क्रेडिट्स या महत्त्वपूर्ण संकल्पनेवर राज्यस्तरीय क्षमतावर्धन कार्यशाळेचे आयोजन नुकतेच झाले. प्रत्यक्ष व ऑनलाईन अशा दुहेरी पद्धतीत आयोजित या कार्यशाळेत सुमारे २०० प्राध्यापक व विद्यार्थ्यांचा सहभाग लाभला.

या कार्यशाळेचे उद्घाटन डॉ. श्यामराव बुटे, प्राचार्य, भगवंतराव कला व विज्ञान महाविद्यालय, एटापल्ली यांच्या हस्ते झाले. त्यांनी आपल्या भाषणात शैक्षणिक सुधारणा ही केवळ धोरणात्मक बाब नसून, भविष्याभिमुख संस्था घडविण्याचे साधन असल्याचे प्रतिपादन केले. अध्यक्षीय भाषणात प्राचार्य रमेश हालामी यांनी महाविद्यालयीन स्तरावर अशा कार्यशाळांची सातत्याने आवश्यकता असल्यावर भर दिला.

कार्यशाळेच्या शैक्षणिक सत्रांमध्ये प्राचार्य डॉ. मृणाल काले व डॉ. प्रशांत वाघ या आनंद निकेतन महाविद्यालय, वरोरा येथील विषयतज्ज्ञांनी विद्यार्थ्यांच्या क्रेडिट संकलनाची रचना (ABC), फील्ड प्रोजेक्ट (FP), तसेच कम्युनिटी एंगेजमेंट प्रोग्रॅम (CEP) याविषयी सविस्तर मार्गदर्शन केले. चर्चेनंतरचे मनोगत डॉ. राजेशकुमार सूर यांनी व्यक्त केले, तर उपस्थित मान्यवर प्राध्यापकांमध्ये डॉ. घोडेस्वर, डॉ. काटकर, डॉ. सोनवणे, डॉ. ढबाले, डॉ. मेश्राम आदींचा सहभाग लक्षणीय ठरला.

कार्यशाळेच्या नियोजन व समन्वयात डॉ. प्रशांत ठाकरे, समन्वयक, PM-USHA, गोंडवाना विद्यापीठ यांचा सक्रिय पाठिंबा महत्त्वाचा ठरला. स्थानिक पातळीवर प्रा. अनिकेत गोंडे यांनी प्रमुख समन्वयक म्हणून जबाबदारी पार पाडली. त्यांना आदेश मंचलवार, प्रा. तानाजी मोरे, प्रा. अतुल खोब्रागडे, डॉ. श्यामल बिस्वास, डॉ. सुनंदा पाल, डॉ. अरविंद राठोड, प्रा. कांचन धुर्वे, श्री. अरुण घाटे, श्री. दुलाल बच्छर, श्री. शशिकांत गावंडे यांचे मोलाचे सहकार्य लाभले.

शेवटी प्रा. कुणाल वनकर यांनी आभार प्रदर्शन केले. राष्ट्रगीताने कार्यक्रमाची सांगता झाली व भोजनानंतर सहभागींच्या अनौपचारिक चर्चांनी वातावरण रंगतदार झाले. या उपक्रमातून नवीन शैक्षणिक सुधारणा आत्मसात करण्यासाठी विद्यार्थ्यांनी व शिक्षकांनी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन कार्यशाळेतून व्यक्त करण्यात आले.

भामरागड येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने ‘झाडे लावा, झाडे जगवा’ हा उपक्रम विद्यार्थ्यांच्या व ग्रामस्थांच्या उत्स्फूर्त सहभागातून राबविण्यात आला. फाउंडेशनचे अध्यक्ष प्रा. कैलास विठ्ठल निखाडे यांच्या संकल्पनेतून या कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. पर्यावरणपूरक संदेशासोबतच या उपक्रमात प्रत्यक्ष झाडे लावून व त्यांचे संवर्धन करण्याचा दृढ निश्चय विद्यार्थ्यांनी व्यक्त केला.

या कार्यक्रमाचे उद्दिष्ट केवळ प्रतीकात्मक झाडलावणी करणे नव्हते, तर पर्यावरण संवर्धनाची सातत्यपूर्ण सवय रुजवणे हे होते. प्रा. निखाडे यांनी आपल्या भाषणात सांगितले की, झाडे केवळ ऑक्सिजनचा पुरवठा करत नाहीत, तर जलचक्र, जमिनीचा धूप थांबवणे आणि हवामानाचा समतोल राखणे यात मोलाचे योगदान देतात. सध्याच्या प्रदूषणाच्या युगात झाडे लावणे ही काळाची खरी गरज असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले.

विद्यार्थ्यांनी मोठ्या संख्येने सहभाग घेत झाडलावणीत सक्रिय भूमिका बजावली. त्यातील काहींनी झाडांना नाव देऊन त्यांचे पालनपोषण करण्याची जबाबदारी स्वीकारली, ही या उपक्रमाची विशेष बाब ठरली. सामाजिक कार्यकर्ते विवेक येरगुडे यांनी या उपक्रमात विशेष मदत केली. कार्यक्रमाचे नियोजन, साहित्य व्यवस्थापन आणि विद्यार्थ्यांचा सहभाग सुनिश्चित करण्यासाठी फाउंडेशनच्या कार्यकर्त्यांनी परिश्रम घेतले.

“झाड लावणे हा फक्त एक दिवसाचा कार्यक्रम नाही, तर आयुष्यभर चालणारी जबाबदारी आहे,” असे तृतीय वर्ष  विद्यार्थिनीने व्यक्त केले.

अशा सामाजिक व शैक्षणिक उपक्रमांमुळे तरुण पिढीला पर्यावरणाविषयी जबाबदारीची जाणीव होते आणि सामूहिक सहभागातून ग्रामविकास व पर्यावरण संरक्षणाचा मार्ग दृढ होतो. भविष्यातही या उपक्रमाची व्याप्ती वाढवून अधिकाधिक लोकांना सहभागी करण्याचा संकल्प आयोजकांनी व्यक्त केला.