भामरागड: येथील राजे विश्वेश्वरराव कला व वाणिज्य महाविद्यालयाच्या भूगोल, अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र विभागाच्या संयुक्त विद्यमाने दुबागुडा या दुर्गम गावात एक दिवसीय सामाजिक-आर्थिक सर्वेक्षण यशस्वीरीत्या पार पडले. या उपक्रमात विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष क्षेत्रभेटीच्या माध्यमातून ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास केला. प्राध्यापकांच्या मार्गदर्शनाखाली सुमारे ३० हून अधिक विद्यार्थ्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवून शैक्षणिक प्रक्रियेला वास्तवाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला.

या अभ्यास दौऱ्याचे नियोजन भूगोल विभाग प्रमुख डॉ. कैलास विठ्ठलराव निखाडे यांच्या पुढाकारातून करण्यात आले होते. उपक्रमामागील उद्देश विद्यार्थ्यांना ‘Field Work’ चे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण देणे आणि ग्रामीण भागातील सामाजिक व आर्थिक रचनेचे आकलन करून देणे हा होता. अभ्यासक्रमाच्या अनुषंगाने सर्वेक्षणाची रूपरेषा तयार करून विद्यार्थ्यांना गटांमध्ये विभागण्यात आले. प्रत्येक गटाने गावातील कुटुंबसंख्या, साक्षरता दर, आरोग्य सुविधा, शेती पद्धती, पाणीपुरवठा व जोडधंदे यावर सविस्तर माहिती संकलित केली.

या मोहिमेत सहभागी प्राध्यापकांमध्ये डॉ. प्रमोद घोनमोडे, डॉ. संतोष डाखरे, डॉ. सुरेश डोहाने, प्रा. विनायक मोरांडे आणि डॉ. भारद्वाज यांचा समावेश होता. त्यांनी विद्यार्थ्यांना प्रश्नावली तयार करणे, माहिती गोळा करणे आणि त्याचे विश्लेषण करण्याच्या पद्धती प्रत्यक्ष शिकवल्या. दुर्गम भागातील भौगोलिक अडचणी, मर्यादित सुविधा आणि स्थानिक लोकांचे जीवनमान यांचा विद्यार्थ्यांनी जवळून अनुभव घेतला.

या उपक्रमातील एक विशेष आणि हृदयस्पर्शी क्षण म्हणजे महाविद्यालयातील विद्यार्थिनी कु. उर्मिला पुंगाटी हिने दाखवलेले आदरातिथ्य. दुबागुडा येथील आपल्या निवासस्थानी तिने सर्व विद्यार्थी व प्राध्यापकांसाठी स्नेहभोजनाचे आयोजन केले. तिच्या या उपक्रमामुळे विद्यार्थी-शिक्षक आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संवाद अधिक दृढ झाला.

विद्यार्थ्यांनी या सर्वेक्षणातून केवळ माहिती संकलनच नाही, तर ग्रामीण जीवनातील वास्तव, समस्या आणि संधी यांचा अभ्यास केला. नियोजनबद्ध अंमलबजावणी, प्राध्यापकांचे मार्गदर्शन आणि विद्यार्थ्यांचा उत्साह यामुळे हा उपक्रम ज्ञानवर्धक ठरला.

“पुस्तकी ज्ञानाबरोबरच प्रत्यक्ष क्षेत्रावर काम करण्याचा हा अनुभव आमच्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरला,” असे एका विद्यार्थ्याने आपल्या भावना व्यक्त केल्या.

अशा उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांची संशोधन क्षमता आणि सामाजिक जाण वाढण्यास मदत होते. पुढील काळातही अशा क्षेत्रभेटी व अभ्यास उपक्रमांमध्ये विद्यार्थ्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवून शैक्षणिक प्रवास अधिक समृद्ध करावा, असे आवाहन महाविद्यालयाच्या वतीने करण्यात आले.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने मोह (Mahua) या वनसंपत्तीवर आधारित रोजगारनिर्मिती आणि मूल्यवर्धनाच्या संधींवर एक अभ्यासपूर्ण जनजागृती उपक्रम आयोजित करण्यात आला. ग्रामीण व आदिवासी जीवनाशी घट्ट नाते असलेल्या मोहाच्या फुलांचे आर्थिक, पोषणमूल्यात्मक आणि सामाजिक महत्त्व या उपक्रमातून उलगडण्यात आले. संस्थापक अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या या कार्यक्रमात विद्यार्थी, महिला बचत गट, निसर्गप्रेमी आणि स्थानिक नागरिक सहभागी झाले.

उपक्रमाचा मुख्य उद्देश मोहाच्या फुलांकडे केवळ पारंपरिक वनोपज म्हणून न पाहता, शाश्वत उपजीविकेचा स्रोत आणि ग्रामीण उद्योजकतेचा पाया म्हणून पाहण्याची दृष्टी निर्माण करणे हा होता. मार्च–एप्रिल महिन्यांत जंगलात मोठ्या प्रमाणात पडणाऱ्या मोहाच्या फुलांचे वैज्ञानिक संकलन, साठवण, वाळवण आणि प्रक्रिया याबाबत सविस्तर माहिती देण्यात आली. विशेषतः सौर वाळवण यंत्राचा (Solar Dryer) वापर, गुणवत्तानियंत्रण, सेंद्रिय उत्पादनाची संकल्पना आणि बाजारपेठेतील ब्रँडिंग या बाबींचा समावेश या शैक्षणिक मांडणीत करण्यात आला.

डॉ. कैलास निखाडे यांनी मोहाच्या फुलांपासून तयार होणाऱ्या विविध मूल्यवर्धित उत्पादनांची माहिती देताना, त्यामधील रोजगारक्षमता अधोरेखित केली. मोहाचा चहा, कॅफिनमुक्त पेये, ऊर्जावर्धक लाडू, बिस्किटे, जॅम, जेली, सिरप आणि बियांपासून मिळणाऱ्या तेलावर आधारित साबण व क्रीम यांसारख्या उत्पादनांमुळे ग्रामीण भागात सूक्ष्म उद्योगांची संधी निर्माण होत असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. कुपोषण निवारणासाठीही मोहावर आधारित खाद्यपदार्थ उपयुक्त ठरू शकतात, यावरही त्यांनी भर दिला.

कार्यक्रमात सादर करण्यात आलेल्या आर्थिक उदाहरणांमुळे विषय अधिक ठोस झाला. पूर्वी प्रतिकिलो १० ते २० रुपये दराने विकली जाणारी फुले, प्रक्रिया व ब्रँडिंगनंतर २०० ते ३०० रुपये प्रति किलो नफ्यापर्यंत पोहोचू शकतात, ही माहिती सहभागींसाठी विशेष लक्षवेधी ठरली. या पार्श्वभूमीवर महिला बचत गटांची भूमिका, संयुक्त वन व्यवस्थापन समित्यांचे योगदान आणि स्थानिक पातळीवर उभ्या राहणाऱ्या प्रक्रिया युनिट्सची गरज यावरही चर्चा झाली.

विद्यार्थ्यांनी या उपक्रमात उत्साहाने सहभाग घेत ‘वनसंपत्ती ते उद्योजकता’ या संकल्पनेबाबत प्रश्न विचारले. काहींनी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर आधारित स्टार्टअप्सची शक्यता मांडली. ग्रामीण विकास, महिला सक्षमीकरण आणि पर्यावरण संवर्धन या तिन्ही स्तरांवर मोहाचे महत्त्व समजावून सांगण्यात आयोजक यशस्वी ठरले. उपक्रमाची मांडणी विषयसमृद्ध, स्थानिक वास्तवाशी जोडलेली आणि कृतीक्षम असल्याने सहभागींचा चांगला प्रतिसाद मिळाला.

“मोह हे केवळ जंगलात पडणारे फूल नाही; ते योग्य दृष्टी आणि प्रक्रिया मिळाल्यास अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेचा मजबूत आधार ठरू शकते,” असे प्रतिपादन डॉ. कैलास निखाडे यांनी केले.

अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक वनोपजांकडे रोजगार, पोषण आणि उद्योजकता या तिन्ही दृष्टीने पाहण्याची नवी जाणीव निर्माण होते. तरुणांनी, महिला गटांनी आणि विद्यार्थ्यांनी अशा अभ्यासपूर्ण कार्यक्रमांमधून प्रेरणा घेऊन स्थानिक साधनसंपत्तीवर आधारित उपक्रम उभारण्यास पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन यावेळी करण्यात आले.

निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनकडून पाणी बचत, पुनर्वापर आणि पर्यावरण-जागरूकतेवर मार्गदर्शन

भामरागड: येथे वाढत्या उन्हाळ्याच्या पार्श्वभूमीवर निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने जलसाक्षरता आणि पाणी संवर्धनावर आधारित एक उपयुक्त जनजागृती उपक्रम आयोजित करण्यात आला. या उपक्रमात उन्हाळ्यातील पाणीटंचाई, दैनंदिन जीवनातील पाणी बचतीचे सोपे उपाय, तसेच पशू-पक्ष्यांसाठी पाण्याची व्यवस्था यांसारख्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर सविस्तर चर्चा करण्यात आली. संस्थापक अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांनी सहभागी विद्यार्थी, नागरिक आणि निसर्गप्रेमींना व्यवहार्य मार्गदर्शन केले.

उपक्रमामागील मुख्य हेतू ‘पाणी बचत’ हा केवळ घोषवाक्यापुरता न ठेवता, तो जीवनशैलीचा भाग बनवणे हा होता. कार्यक्रमात पाण्याचा पुनर्वापर, घरगुती पाणी व्यवस्थापन, झाडांना योग्य वेळी पाणी देणे, नळांची गळती रोखणे, तसेच स्वयंपाकघरातील पाण्याचा नियोजनबद्ध वापर यांसारख्या बाबींची शास्त्रीय व व्यवहार्य मांडणी करण्यात आली. विशेषतः आर.ओ. वॉटर प्युरिफायरमधून बाहेर पडणारे पाणी, भाज्या-फळे धुतलेले पाणी आणि डाळ-तांदूळ धुतलेले पाणी यांचा पुनर्वापर कसा करता येतो, याची उदाहरणांसह माहिती देण्यात आली.

डॉ. कैलास निखाडे यांनी मार्गदर्शन करताना सांगितले की, पाणी ही अशी नैसर्गिक संपत्ती आहे, जी निर्माण करण्याची क्षमता आजही कोणत्याही प्रयोगशाळेकडे नाही. त्यामुळे उपलब्ध पाण्याचा जबाबदारीने वापर करणे ही काळाची गरज आहे. उन्हाळ्यात झाडांना सकाळी किंवा संध्याकाळी पाणी दिल्यास बाष्पीभवन कमी होते, तर घरातील थेंब-थेंब गळणारे नळ दिवसाला अनेक लिटर पाणी वाया घालवतात, अशा सूक्ष्म पण महत्त्वाच्या बाबी त्यांनी लक्षात आणून दिल्या.

या उपक्रमाचा विशेष भाग म्हणजे ‘मानवाबरोबरच निसर्गासाठीही पाणी’ ही संकल्पना. अंगणात, गॅलरीत किंवा शाळा-कॉलेज परिसरात पक्ष्यांसाठी पाण्याची भांडी ठेवण्याचे आवाहन करण्यात आले. मात्र डासांचा प्रादुर्भाव टाळण्यासाठी हे पाणी दररोज बदलणे आवश्यक असल्याचेही सांगण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी या चर्चेत उत्साहाने सहभाग घेतला आणि स्वतःच्या घरात पाणी बचतीचे कोणते उपाय करता येतील, यावर प्रत्यक्ष कल्पना मांडल्या.

उपक्रमाचे वैशिष्ट्य म्हणजे संदेशाची साधी, लोकाभिमुख आणि वैज्ञानिक सांगड. ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ आणि ‘पाणी वाचवा, जग वाचवा’ या संकल्पना केवळ प्रचारापुरत्या न ठेवता, कृतीत उतरवण्याची दिशा या कार्यक्रमातून मिळाली. आयोजकांच्या नियोजनबद्ध प्रयत्नांमुळे हा उपक्रम माहितीपर असण्याबरोबरच कृतीप्रवणही ठरला.

“आज वाचवलेला पाण्याचा प्रत्येक थेंब उद्याच्या जीवनाचा आधार ठरू शकतो; म्हणून पाणी वापरा, पण अपव्यय टाळा,” असे प्रतिपादन डॉ. कैलास निखाडे यांनी केले.

उन्हाळ्याच्या पार्श्वभूमीवर अशा जनजागृती उपक्रमांची गरज अधिक तीव्रतेने जाणवते. प्रत्येक घर, प्रत्येक विद्यार्थी आणि प्रत्येक नागरिकाने पाणी बचतीचा वैयक्तिक संकल्प केला, तरच भविष्यातील पाणी-संकटाला समर्थपणे तोंड देता येईल.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने आंब्याला येणाऱ्या बहराचा (मोहोराचा) सखोल अभ्यास उपक्रम राबविण्यात आला. या अभ्यासात आंब्याच्या फळधारणेसाठी निर्णायक ठरणाऱ्या मोहोर टप्प्याचे प्रत्यक्ष निरीक्षण करण्यात आले. संस्थापक अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली पार पडलेल्या या उपक्रमात गावकरी, शेतकरी आणि विद्यार्थी मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते.

आंब्याचा मोहोर हा साधारणतः नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या कालावधीत येतो आणि याच टप्प्यावर संपूर्ण हंगामाचे उत्पादन अवलंबून असते, हे या उपक्रमाचे केंद्रबिंदू होते. योग्य छाटणी, खत व्यवस्थापन, तसेच तुडतुडे व भुरीसारख्या किडी-रोगांवर नियंत्रणासाठी आवश्यक फवारणी (सप्तामृत) याबाबत सविस्तर मार्गदर्शन करण्यात आले. डॉ. बावसकर टेक्नॉलॉजीसह विविध कृषी संशोधन स्रोतांचा संदर्भ देत, बाहार व्यवस्थापन योग्य केल्यास मोहोरगळ थांबवता येते आणि दर्जेदार उत्पादन मिळते, हे उदाहरणांसह स्पष्ट करण्यात आले.

डॉ. कैलास निखाडे यांनी हवामानाचा मोहोरावर होणारा परिणाम सोप्या भाषेत समजावून सांगितला. “यावर्षी हवामान स्थिर राहिले, तर आंब्याचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात वाढलेले दिसेल आणि सर्वसामान्यांना भरपूर आंबा उपलब्ध होईल; मात्र अचानक हवामान बदल झाल्यास मोहोर गळून उत्पादनात मोठी घट येऊ शकते,” असा अभ्यासाधारित अंदाज त्यांनी मांडला.

कार्यक्रमात मार्गदर्शन करताना डॉ. संतोष डाखरे यांनीही यावर्षी आंब्याचा बहर समाधानकारक असून योग्य काळजी घेतल्यास शेतकऱ्यांना चांगले उत्पादन मिळू शकते, असे मत व्यक्त केले. विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष झाडांवरील मोहोर पाहून प्रश्न विचारले, नोंदी केल्या आणि हवामान–उत्पादन यातील परस्परसंबंध समजून घेतला. अभ्यासपूर्ण नियोजन आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रावर आधारित मांडणीमुळे हा उपक्रम केवळ माहितीपर न राहता उपयुक्त ठरला.

“आंब्याचा मोहोर समजून घेतला, तर अर्धे उत्पादन आपल्या हातात येते,” असे डॉ. कैलास निखाडे यांनी सहभागी शेतकऱ्यांशी संवाद साधताना सांगितले.

अशा उपक्रमांमुळे कृषीशिक्षण, स्थानिक अनुभव आणि शास्त्रीय माहिती यांचा सुंदर संगम साधला जातो. भविष्यातही अशा अभ्यासपूर्ण कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होऊन आधुनिक व शाश्वत शेतीकडे वाटचाल करण्याचे आवाहन आयोजकांनी केले.