अहेरी: आदिवासी समाजाची समृद्ध संस्कृती, परंपरा, अस्मिता आणि त्यांच्या सामाजिक योगदानाची जाणीव नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्याच्या उद्देशाने राजे धर्मराव विज्ञान महाविद्यालय, अहेरी येथे ‘जागतिक आदिवासी दिन’ विशेष कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले. विद्यार्थ्यांच्या सक्रिय सहभागामुळे कार्यक्रमाला शैक्षणिक तसेच सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले.

कार्यक्रमाची सुरुवात आदिवासी समाजाच्या हक्कांसाठी आणि स्वाभिमानासाठी संघर्ष करणारे महान क्रांतिकारक भगवान बिरसा मुंडा यांच्या प्रतिमेसमोर दीपप्रज्वलन करून करण्यात आली. या माध्यमातून आदिवासी समाजाच्या इतिहासातील संघर्ष, स्वाभिमान आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीला अभिवादन करण्यात आले.

प्राचार्य डॉ. चिन्नना चालूरकर यांच्या मार्गदर्शनातून या उपक्रमाला आवश्यक पाठबळ मिळाले. कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी प्रा. तानाजी मोरे होते. प्रमुख पाहुणे म्हणून डॉ. सुनंदा पाल, प्रा. अतुल खोब्रागडे आणि प्रा. कांचन धुर्वे उपस्थित होते. यावेळी प्रा. कुणाल वनकर, प्रा. अरविंद राठोड आणि प्रा. अनिकेत गोंडे यांचीही उपस्थिती होती.

जागतिक आदिवासी दिनाच्या निमित्ताने विद्यार्थ्यांनी आदिवासी समाजाच्या विविध पैलूंवर आपले विचार मांडले. महेक सय्यद आणि रमादेवी कविराजवार यांनी भाषणातून आदिवासी समाजाची संस्कृती, परंपरा, सामाजिक योगदान आणि त्यांच्या प्रश्नांकडे पाहण्याचा व्यापक दृष्टिकोन मांडला. विद्यार्थ्यांच्या या सहभागातून विषयावरील त्यांची अभ्यासपूर्ण तयारी आणि सामाजिक जाणीव अधोरेखित झाली.

कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन अनुष्का कुडकलवार हिने प्रभावीपणे केले, तर नाजमीन शेख हिने आभार प्रदर्शन केले. विद्यार्थ्यांना केवळ अभ्यासक्रमापुरते मर्यादित न ठेवता सामाजिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक विषयांशी जोडण्याच्या दृष्टीने अशा कार्यक्रमांचे महत्त्व अधोरेखित झाले.

महाविद्यालयात आयोजित या उपक्रमातून आदिवासी समाजाच्या सांस्कृतिक वारशाचा सन्मान करण्यासोबतच विद्यार्थ्यांमध्ये सामाजिक समता, विविधतेचा आदर आणि ऐतिहासिक जाणिवा विकसित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. शैक्षणिक वातावरणात अशा विषयांना स्थान देत विद्यार्थ्यांना विचार मांडण्याची संधी मिळणे हे कार्यक्रमाचे विशेष वैशिष्ट्य ठरले.

महाविद्यालयात आयोजित शोकसभेत प्राध्यापक, कर्मचारी व नागरिकांकडून भावपूर्ण श्रद्धांजली; त्यांच्या कार्याचा स्मरणातून गौरव

भामरागड : राजे विश्वेश्वरराव कला-वाणिज्य महाविद्यालय, भामरागड येथे स्व. रमेश बा. गाडगे यांच्या निधनानिमित्त भावपूर्ण श्रद्धांजली सभेचे आयोजन करण्यात आले. महाविद्यालयाच्या परिसरात अत्यंत शोकाकुल वातावरणात पार पडलेल्या या कार्यक्रमात प्राध्यापक, कर्मचारी, विद्यार्थी तसेच नागरिकांनी उपस्थित राहून दिवंगत गाडगे यांच्या प्रतिमेस पुष्पहार अर्पण करून त्यांना आदरांजली वाहिली.

कार्यक्रमात प्रा. डॉ. कैलास निखाडे, प्रा. डॉ. संतोष डाखरे, प्रा. मोराळे, प्रा. डॉ. प्रमोद घोनमोडे तसेच श्री. सुनील ताजणे यांच्यासह महाविद्यालयातील शिक्षक व कर्मचारी उपस्थित होते. मान्यवरांनी आपल्या मनोगतात स्व. रमेश गाडगे यांच्या साधेपणाचा, कर्तव्यनिष्ठ स्वभावाचा आणि महाविद्यालय तसेच समाजाशी असलेल्या आत्मीय नात्याचा उल्लेख करत त्यांच्या स्मृतींना उजाळा दिला.

उपस्थित वक्त्यांनी सांगितले की, एखाद्या व्यक्तीचे योगदान केवळ त्याच्या कार्यापुरते मर्यादित नसते, तर त्याने जपलेली माणुसकी आणि सहकार्याची भावना दीर्घकाळ स्मरणात राहते. स्व. गाडगे यांनी आपल्या वर्तनातून जपलेली ही मूल्ये भावी पिढीसाठी प्रेरणादायी ठरतील, अशी भावना यावेळी व्यक्त करण्यात आली.

कार्यक्रमाच्या शेवटी सर्व उपस्थितांनी दोन मिनिटे मौन पाळून दिवंगत आत्म्यास भावपूर्ण श्रद्धांजली अर्पण केली. तसेच ईश्वर दिवंगत आत्म्यास चिरशांती देवो आणि त्यांच्या कुटुंबीयांना हे दुःख सहन करण्याची शक्ती प्रदान करो, अशी सामूहिक प्रार्थना करण्यात आली. महाविद्यालयाने आयोजित केलेल्या या श्रद्धांजली सभेत व्यक्त झालेली संवेदनशीलता आणि सहवेदना ही संस्थेच्या सामाजिक व मानवी मूल्यांप्रती असलेल्या बांधिलकीची साक्ष देणारी ठरली.

भावनिक वातावरणात आठवणींना उजाळा; गुणवंत विद्यार्थ्यांचा गौरव आणि मार्गदर्शनाचा संगम
भामरागड येथील राजे विश्वेश्वरराव कला व वाणिज्य महाविद्यालयात बी.ए. अंतिम वर्षाच्या विद्यार्थ्यांचा निरोप समारंभ उत्साहपूर्ण आणि भावनिक वातावरणात पार पडला. या कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांनी आपल्या तीन वर्षांच्या महाविद्यालयीन प्रवासातील अनुभव शेअर करत शिक्षकांप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली. विविध शैक्षणिक व सांस्कृतिक उपक्रमांत सक्रिय सहभाग नोंदवणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा गौरवही यावेळी करण्यात आला.

कार्यक्रमाची सुरुवात पारंपरिक पद्धतीने सरस्वती पूजनाने झाली. अध्यक्षस्थानी प्रा. डॉ. कैलास विठ्ठलराव निखाडे होते, तर प्रमुख पाहुणे म्हणून माननीय खंडाळकर सर, चर्चे सर आणि ग्रंथपाल प्रा. विनायक मोरांळे उपस्थित होते. निरोप समारंभाचे नियोजन विद्यार्थ्यांच्या सहभागातून करण्यात आले होते, ज्यामुळे कार्यक्रमात आत्मीयता आणि शिस्त यांचा सुंदर समतोल दिसून आला.

या प्रसंगी ‘बेस्ट स्टुडंट’ या मानाच्या पुरस्काराने किरण कुरसामी याचा सन्मान करण्यात आला. शैक्षणिक प्रगतीसोबतच क्रीडा, सांस्कृतिक आणि सहशालेय उपक्रमांमध्ये सातत्याने केलेल्या उल्लेखनीय कामगिरीची दखल घेत त्याला शाल व श्रीफळ देऊन गौरविण्यात आले. या पुरस्कारामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये गुणवत्तेचा आणि सर्वांगीण विकासाचा संदेश अधोरेखित झाला.

विद्यार्थ्यांनी आपल्या शिक्षकांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करत प्रा. डॉ. कैलास निखाडे यांना भेटवस्तू देऊन सन्मानित केले. या प्रसंगी अनेक विद्यार्थ्यांनी आपले अनुभव मांडत, महाविद्यालयाने दिलेल्या शैक्षणिक संधी आणि मार्गदर्शनामुळे स्वतःमध्ये झालेला बदल अधोरेखित केला. कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांच्या आठवणी, हास्य-विनोद आणि भावनिक क्षणांचा संगम पाहायला मिळाला.

अध्यक्षीय भाषणात डॉ. निखाडे यांनी विद्यार्थ्यांना जिद्द, चिकाटी आणि सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवून पुढील आयुष्यातील संधींचा योग्य उपयोग करण्याचे मार्गदर्शन केले. प्रमुख पाहुण्यांनीही विद्यार्थ्यांना उज्ज्वल भविष्यासाठी शुभेच्छा देत आत्मविश्वासाने पुढे जाण्याचा संदेश दिला. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन प्रा. विनायक मोरांळे यांनी प्रभावी शैलीत केले, ज्यामुळे संपूर्ण कार्यक्रमात उत्साह टिकून राहिला.

“महाविद्यालयातील तीन वर्षांचा प्रवास आम्हाला केवळ पदवीच नाही, तर आयुष्यभर उपयोगी पडणारे मूल्य आणि आत्मविश्वास देऊन गेला,” असे किरण कुरसामी याने आपल्या मनोगतात सांगितले.

अशा निरोप समारंभांमुळे विद्यार्थ्यांना भूतकाळाची गोड आठवण आणि भविष्याचा सकारात्मक दृष्टिकोन मिळतो. पुढील वाटचालीतही विद्यार्थ्यांनी महाविद्यालयाशी नाते जपून समाजात सकारात्मक योगदान द्यावे, असे आवाहन यावेळी करण्यात आले.

भामरागड: येथील राजे विश्वेश्वरराव कला व वाणिज्य महाविद्यालयाच्या भूगोल, अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र विभागाच्या संयुक्त विद्यमाने दुबागुडा या दुर्गम गावात एक दिवसीय सामाजिक-आर्थिक सर्वेक्षण यशस्वीरीत्या पार पडले. या उपक्रमात विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष क्षेत्रभेटीच्या माध्यमातून ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास केला. प्राध्यापकांच्या मार्गदर्शनाखाली सुमारे ३० हून अधिक विद्यार्थ्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवून शैक्षणिक प्रक्रियेला वास्तवाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला.

या अभ्यास दौऱ्याचे नियोजन भूगोल विभाग प्रमुख डॉ. कैलास विठ्ठलराव निखाडे यांच्या पुढाकारातून करण्यात आले होते. उपक्रमामागील उद्देश विद्यार्थ्यांना ‘Field Work’ चे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण देणे आणि ग्रामीण भागातील सामाजिक व आर्थिक रचनेचे आकलन करून देणे हा होता. अभ्यासक्रमाच्या अनुषंगाने सर्वेक्षणाची रूपरेषा तयार करून विद्यार्थ्यांना गटांमध्ये विभागण्यात आले. प्रत्येक गटाने गावातील कुटुंबसंख्या, साक्षरता दर, आरोग्य सुविधा, शेती पद्धती, पाणीपुरवठा व जोडधंदे यावर सविस्तर माहिती संकलित केली.

या मोहिमेत सहभागी प्राध्यापकांमध्ये डॉ. प्रमोद घोनमोडे, डॉ. संतोष डाखरे, डॉ. सुरेश डोहाने, प्रा. विनायक मोरांडे आणि डॉ. भारद्वाज यांचा समावेश होता. त्यांनी विद्यार्थ्यांना प्रश्नावली तयार करणे, माहिती गोळा करणे आणि त्याचे विश्लेषण करण्याच्या पद्धती प्रत्यक्ष शिकवल्या. दुर्गम भागातील भौगोलिक अडचणी, मर्यादित सुविधा आणि स्थानिक लोकांचे जीवनमान यांचा विद्यार्थ्यांनी जवळून अनुभव घेतला.

या उपक्रमातील एक विशेष आणि हृदयस्पर्शी क्षण म्हणजे महाविद्यालयातील विद्यार्थिनी कु. उर्मिला पुंगाटी हिने दाखवलेले आदरातिथ्य. दुबागुडा येथील आपल्या निवासस्थानी तिने सर्व विद्यार्थी व प्राध्यापकांसाठी स्नेहभोजनाचे आयोजन केले. तिच्या या उपक्रमामुळे विद्यार्थी-शिक्षक आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संवाद अधिक दृढ झाला.

विद्यार्थ्यांनी या सर्वेक्षणातून केवळ माहिती संकलनच नाही, तर ग्रामीण जीवनातील वास्तव, समस्या आणि संधी यांचा अभ्यास केला. नियोजनबद्ध अंमलबजावणी, प्राध्यापकांचे मार्गदर्शन आणि विद्यार्थ्यांचा उत्साह यामुळे हा उपक्रम ज्ञानवर्धक ठरला.

“पुस्तकी ज्ञानाबरोबरच प्रत्यक्ष क्षेत्रावर काम करण्याचा हा अनुभव आमच्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरला,” असे एका विद्यार्थ्याने आपल्या भावना व्यक्त केल्या.

अशा उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांची संशोधन क्षमता आणि सामाजिक जाण वाढण्यास मदत होते. पुढील काळातही अशा क्षेत्रभेटी व अभ्यास उपक्रमांमध्ये विद्यार्थ्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवून शैक्षणिक प्रवास अधिक समृद्ध करावा, असे आवाहन महाविद्यालयाच्या वतीने करण्यात आले.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने मोह (Mahua) या वनसंपत्तीवर आधारित रोजगारनिर्मिती आणि मूल्यवर्धनाच्या संधींवर एक अभ्यासपूर्ण जनजागृती उपक्रम आयोजित करण्यात आला. ग्रामीण व आदिवासी जीवनाशी घट्ट नाते असलेल्या मोहाच्या फुलांचे आर्थिक, पोषणमूल्यात्मक आणि सामाजिक महत्त्व या उपक्रमातून उलगडण्यात आले. संस्थापक अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या या कार्यक्रमात विद्यार्थी, महिला बचत गट, निसर्गप्रेमी आणि स्थानिक नागरिक सहभागी झाले.

उपक्रमाचा मुख्य उद्देश मोहाच्या फुलांकडे केवळ पारंपरिक वनोपज म्हणून न पाहता, शाश्वत उपजीविकेचा स्रोत आणि ग्रामीण उद्योजकतेचा पाया म्हणून पाहण्याची दृष्टी निर्माण करणे हा होता. मार्च–एप्रिल महिन्यांत जंगलात मोठ्या प्रमाणात पडणाऱ्या मोहाच्या फुलांचे वैज्ञानिक संकलन, साठवण, वाळवण आणि प्रक्रिया याबाबत सविस्तर माहिती देण्यात आली. विशेषतः सौर वाळवण यंत्राचा (Solar Dryer) वापर, गुणवत्तानियंत्रण, सेंद्रिय उत्पादनाची संकल्पना आणि बाजारपेठेतील ब्रँडिंग या बाबींचा समावेश या शैक्षणिक मांडणीत करण्यात आला.

डॉ. कैलास निखाडे यांनी मोहाच्या फुलांपासून तयार होणाऱ्या विविध मूल्यवर्धित उत्पादनांची माहिती देताना, त्यामधील रोजगारक्षमता अधोरेखित केली. मोहाचा चहा, कॅफिनमुक्त पेये, ऊर्जावर्धक लाडू, बिस्किटे, जॅम, जेली, सिरप आणि बियांपासून मिळणाऱ्या तेलावर आधारित साबण व क्रीम यांसारख्या उत्पादनांमुळे ग्रामीण भागात सूक्ष्म उद्योगांची संधी निर्माण होत असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. कुपोषण निवारणासाठीही मोहावर आधारित खाद्यपदार्थ उपयुक्त ठरू शकतात, यावरही त्यांनी भर दिला.

कार्यक्रमात सादर करण्यात आलेल्या आर्थिक उदाहरणांमुळे विषय अधिक ठोस झाला. पूर्वी प्रतिकिलो १० ते २० रुपये दराने विकली जाणारी फुले, प्रक्रिया व ब्रँडिंगनंतर २०० ते ३०० रुपये प्रति किलो नफ्यापर्यंत पोहोचू शकतात, ही माहिती सहभागींसाठी विशेष लक्षवेधी ठरली. या पार्श्वभूमीवर महिला बचत गटांची भूमिका, संयुक्त वन व्यवस्थापन समित्यांचे योगदान आणि स्थानिक पातळीवर उभ्या राहणाऱ्या प्रक्रिया युनिट्सची गरज यावरही चर्चा झाली.

विद्यार्थ्यांनी या उपक्रमात उत्साहाने सहभाग घेत ‘वनसंपत्ती ते उद्योजकता’ या संकल्पनेबाबत प्रश्न विचारले. काहींनी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर आधारित स्टार्टअप्सची शक्यता मांडली. ग्रामीण विकास, महिला सक्षमीकरण आणि पर्यावरण संवर्धन या तिन्ही स्तरांवर मोहाचे महत्त्व समजावून सांगण्यात आयोजक यशस्वी ठरले. उपक्रमाची मांडणी विषयसमृद्ध, स्थानिक वास्तवाशी जोडलेली आणि कृतीक्षम असल्याने सहभागींचा चांगला प्रतिसाद मिळाला.

“मोह हे केवळ जंगलात पडणारे फूल नाही; ते योग्य दृष्टी आणि प्रक्रिया मिळाल्यास अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेचा मजबूत आधार ठरू शकते,” असे प्रतिपादन डॉ. कैलास निखाडे यांनी केले.

अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक वनोपजांकडे रोजगार, पोषण आणि उद्योजकता या तिन्ही दृष्टीने पाहण्याची नवी जाणीव निर्माण होते. तरुणांनी, महिला गटांनी आणि विद्यार्थ्यांनी अशा अभ्यासपूर्ण कार्यक्रमांमधून प्रेरणा घेऊन स्थानिक साधनसंपत्तीवर आधारित उपक्रम उभारण्यास पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन यावेळी करण्यात आले.