निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनकडून पाणी बचत, पुनर्वापर आणि पर्यावरण-जागरूकतेवर मार्गदर्शन

भामरागड: येथे वाढत्या उन्हाळ्याच्या पार्श्वभूमीवर निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने जलसाक्षरता आणि पाणी संवर्धनावर आधारित एक उपयुक्त जनजागृती उपक्रम आयोजित करण्यात आला. या उपक्रमात उन्हाळ्यातील पाणीटंचाई, दैनंदिन जीवनातील पाणी बचतीचे सोपे उपाय, तसेच पशू-पक्ष्यांसाठी पाण्याची व्यवस्था यांसारख्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर सविस्तर चर्चा करण्यात आली. संस्थापक अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांनी सहभागी विद्यार्थी, नागरिक आणि निसर्गप्रेमींना व्यवहार्य मार्गदर्शन केले.

उपक्रमामागील मुख्य हेतू ‘पाणी बचत’ हा केवळ घोषवाक्यापुरता न ठेवता, तो जीवनशैलीचा भाग बनवणे हा होता. कार्यक्रमात पाण्याचा पुनर्वापर, घरगुती पाणी व्यवस्थापन, झाडांना योग्य वेळी पाणी देणे, नळांची गळती रोखणे, तसेच स्वयंपाकघरातील पाण्याचा नियोजनबद्ध वापर यांसारख्या बाबींची शास्त्रीय व व्यवहार्य मांडणी करण्यात आली. विशेषतः आर.ओ. वॉटर प्युरिफायरमधून बाहेर पडणारे पाणी, भाज्या-फळे धुतलेले पाणी आणि डाळ-तांदूळ धुतलेले पाणी यांचा पुनर्वापर कसा करता येतो, याची उदाहरणांसह माहिती देण्यात आली.

डॉ. कैलास निखाडे यांनी मार्गदर्शन करताना सांगितले की, पाणी ही अशी नैसर्गिक संपत्ती आहे, जी निर्माण करण्याची क्षमता आजही कोणत्याही प्रयोगशाळेकडे नाही. त्यामुळे उपलब्ध पाण्याचा जबाबदारीने वापर करणे ही काळाची गरज आहे. उन्हाळ्यात झाडांना सकाळी किंवा संध्याकाळी पाणी दिल्यास बाष्पीभवन कमी होते, तर घरातील थेंब-थेंब गळणारे नळ दिवसाला अनेक लिटर पाणी वाया घालवतात, अशा सूक्ष्म पण महत्त्वाच्या बाबी त्यांनी लक्षात आणून दिल्या.

या उपक्रमाचा विशेष भाग म्हणजे ‘मानवाबरोबरच निसर्गासाठीही पाणी’ ही संकल्पना. अंगणात, गॅलरीत किंवा शाळा-कॉलेज परिसरात पक्ष्यांसाठी पाण्याची भांडी ठेवण्याचे आवाहन करण्यात आले. मात्र डासांचा प्रादुर्भाव टाळण्यासाठी हे पाणी दररोज बदलणे आवश्यक असल्याचेही सांगण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी या चर्चेत उत्साहाने सहभाग घेतला आणि स्वतःच्या घरात पाणी बचतीचे कोणते उपाय करता येतील, यावर प्रत्यक्ष कल्पना मांडल्या.

उपक्रमाचे वैशिष्ट्य म्हणजे संदेशाची साधी, लोकाभिमुख आणि वैज्ञानिक सांगड. ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ आणि ‘पाणी वाचवा, जग वाचवा’ या संकल्पना केवळ प्रचारापुरत्या न ठेवता, कृतीत उतरवण्याची दिशा या कार्यक्रमातून मिळाली. आयोजकांच्या नियोजनबद्ध प्रयत्नांमुळे हा उपक्रम माहितीपर असण्याबरोबरच कृतीप्रवणही ठरला.

“आज वाचवलेला पाण्याचा प्रत्येक थेंब उद्याच्या जीवनाचा आधार ठरू शकतो; म्हणून पाणी वापरा, पण अपव्यय टाळा,” असे प्रतिपादन डॉ. कैलास निखाडे यांनी केले.

उन्हाळ्याच्या पार्श्वभूमीवर अशा जनजागृती उपक्रमांची गरज अधिक तीव्रतेने जाणवते. प्रत्येक घर, प्रत्येक विद्यार्थी आणि प्रत्येक नागरिकाने पाणी बचतीचा वैयक्तिक संकल्प केला, तरच भविष्यातील पाणी-संकटाला समर्थपणे तोंड देता येईल.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने आंब्याला येणाऱ्या बहराचा (मोहोराचा) सखोल अभ्यास उपक्रम राबविण्यात आला. या अभ्यासात आंब्याच्या फळधारणेसाठी निर्णायक ठरणाऱ्या मोहोर टप्प्याचे प्रत्यक्ष निरीक्षण करण्यात आले. संस्थापक अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली पार पडलेल्या या उपक्रमात गावकरी, शेतकरी आणि विद्यार्थी मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते.

आंब्याचा मोहोर हा साधारणतः नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या कालावधीत येतो आणि याच टप्प्यावर संपूर्ण हंगामाचे उत्पादन अवलंबून असते, हे या उपक्रमाचे केंद्रबिंदू होते. योग्य छाटणी, खत व्यवस्थापन, तसेच तुडतुडे व भुरीसारख्या किडी-रोगांवर नियंत्रणासाठी आवश्यक फवारणी (सप्तामृत) याबाबत सविस्तर मार्गदर्शन करण्यात आले. डॉ. बावसकर टेक्नॉलॉजीसह विविध कृषी संशोधन स्रोतांचा संदर्भ देत, बाहार व्यवस्थापन योग्य केल्यास मोहोरगळ थांबवता येते आणि दर्जेदार उत्पादन मिळते, हे उदाहरणांसह स्पष्ट करण्यात आले.

डॉ. कैलास निखाडे यांनी हवामानाचा मोहोरावर होणारा परिणाम सोप्या भाषेत समजावून सांगितला. “यावर्षी हवामान स्थिर राहिले, तर आंब्याचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात वाढलेले दिसेल आणि सर्वसामान्यांना भरपूर आंबा उपलब्ध होईल; मात्र अचानक हवामान बदल झाल्यास मोहोर गळून उत्पादनात मोठी घट येऊ शकते,” असा अभ्यासाधारित अंदाज त्यांनी मांडला.

कार्यक्रमात मार्गदर्शन करताना डॉ. संतोष डाखरे यांनीही यावर्षी आंब्याचा बहर समाधानकारक असून योग्य काळजी घेतल्यास शेतकऱ्यांना चांगले उत्पादन मिळू शकते, असे मत व्यक्त केले. विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष झाडांवरील मोहोर पाहून प्रश्न विचारले, नोंदी केल्या आणि हवामान–उत्पादन यातील परस्परसंबंध समजून घेतला. अभ्यासपूर्ण नियोजन आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रावर आधारित मांडणीमुळे हा उपक्रम केवळ माहितीपर न राहता उपयुक्त ठरला.

“आंब्याचा मोहोर समजून घेतला, तर अर्धे उत्पादन आपल्या हातात येते,” असे डॉ. कैलास निखाडे यांनी सहभागी शेतकऱ्यांशी संवाद साधताना सांगितले.

अशा उपक्रमांमुळे कृषीशिक्षण, स्थानिक अनुभव आणि शास्त्रीय माहिती यांचा सुंदर संगम साधला जातो. भविष्यातही अशा अभ्यासपूर्ण कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होऊन आधुनिक व शाश्वत शेतीकडे वाटचाल करण्याचे आवाहन आयोजकांनी केले.

प्राचार्य चालूरकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली सत्य, अहिंसा आणि मूल्यशिक्षणाचा संदेश विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचविणारा उपक्रम

अहेरी: येथील राजे धर्मराव विज्ञान महाविद्यालय येथे ७८ वी महात्मा गांधी पुण्यतिथी अत्यंत शांततामय व शैक्षणिक वातावरणात साजरी करण्यात आली. प्राचार्य डॉ. सी. एम. चालूरकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली आयोजित या कार्यक्रमातून राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांच्या विचारांचा अभ्यास, आत्मचिंतन आणि मूल्यशिक्षणावर भर देण्यात आला.

कार्यक्रमाच्या प्रसंगी सत्य, अहिंसा, साधेपणा आणि सामाजिक जबाबदारी या गांधीजींच्या मूलभूत तत्त्वांवर सविस्तर मार्गदर्शन करण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी केवळ ऐतिहासिक संदर्भांपुरते मर्यादित न राहता, गांधीविचारांचा आजच्या विज्ञानप्रधान युगात कसा उपयोग होऊ शकतो, यावरही चर्चा केली. या संवादात्मक वातावरणामुळे कार्यक्रम शैक्षणिक दृष्ट्या अधिक अर्थपूर्ण ठरला.

या प्रसंगी प्रा. रमेश हलामी, प्रा. तानाजी मोरे, डॉ. सुनंदा पाल, प्रा. अतुल खोब्रागडे, डॉ. श्यामल बिस्वास, प्रा. अनिकेत गोंडे, प्रा. कुणाल वनकर, डॉ. अरविंद राठोड, प्रा. कांचन धुर्वे, प्रा. आदेश मंचलवार, प्रा. व्येंकटेश इप्पाला यांच्यासह महाविद्यालयातील प्राध्यापक व शिक्षकेत्तर कर्मचारी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.

कार्यक्रमाच्या आयोजनातून महाविद्यालयाची केवळ शैक्षणिक नव्हे तर सामाजिक व नैतिक जडणघडणीकडे असलेली बांधिलकी अधोरेखित झाली. अशा उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोनासोबतच मानवी मूल्यांची जाणीव निर्माण होत असल्याचे मत उपस्थित मान्यवरांनी व्यक्त केले. महाविद्यालयाने सातत्याने राबवलेल्या मूल्याधिष्ठित उपक्रमांची ही परंपरा विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरत आहे.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने स्थानिक जैवविविधतेवर केंद्रित एक अभ्यासपूर्ण शैक्षणिक उपक्रम राबविण्यात आला. या उपक्रमात बोर (Indian Jujube / Ziziphus mauritiana) या पारंपरिक व पौष्टिक फळझाडाच्या घटत्या प्रमाणावर सखोल चर्चा करण्यात आली. फाउंडेशनचे अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या या उपक्रमात प्राध्यापक, विद्यार्थी आणि निसर्गप्रेमी सहभागी झाले होते.

या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश केवळ माहिती देणे नव्हता, तर वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून बोराच्या जैविक, पोषणमूल्यात्मक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाची मांडणी करणे हा होता. सादरीकरणात बोराचे शास्त्रीय वर्गीकरण (Rhamnaceae कुल, Ziziphus वंश), भारतात आढळणाऱ्या सुमारे १७ वन्य जाती, तसेच गावरान व कलमी (उमराण, कडाका, चुहारा, मेहरुण) प्रकारांमधील फरक स्पष्ट करण्यात आला. विद्यार्थ्यांसाठी तयार केलेल्या अभ्याससामग्रीत बोराच्या पानांची रचना, काटेरी फांद्या, फुलोऱ्यांचा कालावधी (एप्रिल–ऑक्टोबर) आणि फळधारणेची प्रक्रिया यांचा शास्त्रीय तपशील समाविष्ट होता.

डॉ. निखाडे यांनी आपल्या मार्गदर्शक भाषणात बोराच्या पोषणमूल्यांकडे लक्ष वेधले. व्हिटॅमिन C, A, B-कॉम्प्लेक्स, फायबर, पोटॅशियम, फॉस्फरस, लोह आणि झिंक यांसारख्या घटकांमुळे रोगप्रतिकारशक्ती वाढणे, पचन सुधारणे आणि मेंदूच्या आरोग्यास मदत होते, असे त्यांनी उदाहरणांसह सांगितले. पारंपरिक वापर—ताजी फळे, वाळवून तयार केलेली बोरकूट पावडर, तसेच सर्दी-खोकल्यावर औषधी उपयोग—यांचीही नोंद विद्यार्थ्यांनी घेतली.

कार्यक्रमाचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे फाउंडेशनने केलेल्या क्षेत्रीय निरीक्षणांचा आढावा. गेल्या काही वर्षांत गावोगावी मोठ्या प्रमाणावर बोरझाडांची तोड झाल्याने त्यांचे नैसर्गिक अस्तित्व कमी होत असल्याचे आकडेवारीसह मांडण्यात आले. पूर्वी शाळेत डब्यात हमखास दिसणारी बोरे आज बाजारातही क्वचितच दिसतात, ही बाब विद्यार्थ्यांच्या चर्चेतून पुढे आली. यामुळे ‘संवर्धनाशिवाय पर्याय नाही’ हा निष्कर्ष शास्त्रीय पद्धतीने अधोरेखित करण्यात आला.

विद्यार्थ्यांनी या सत्रात सक्रिय सहभाग घेत प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून आपले निरीक्षण मांडले. काही विद्यार्थ्यांनी आपल्या गावातील झाडांची सद्यस्थिती नोंदवून पुढील अभ्यासासाठी माहिती संकलन करण्याची तयारी दर्शवली, ही बाब उपक्रमाच्या शैक्षणिक फलश्रुतीची साक्ष देणारी ठरली. नियोजन, अभ्याससामग्री आणि विषयाची मांडणी यामुळे हा उपक्रम केवळ माहितीपर न राहता अभ्यासपूर्ण आणि प्रेरक ठरला.

“बोर ही केवळ आठवणीतील फळझाड न राहता अभ्यास, संवर्धन आणि पुनर्लागवडीचा विषय बनला पाहिजे; अन्यथा ही वनस्पती पुढील पिढीला पुस्तकांतच दिसेल,” असे मत डॉ. कैलास निखाडे यांनी व्यक्त केले.

अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक जैवविविधतेबाबत शास्त्रीय जाणीव निर्माण होते. वाचकांनी आणि विद्यार्थ्यांनी पुढील काळात आपल्या परिसरातील पारंपरिक वृक्षांचे निरीक्षण, नोंद आणि संवर्धनासाठी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन आयोजकांनी केले.