भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने आंब्याला येणाऱ्या बहराचा (मोहोराचा) सखोल अभ्यास उपक्रम राबविण्यात आला. या अभ्यासात आंब्याच्या फळधारणेसाठी निर्णायक ठरणाऱ्या मोहोर टप्प्याचे प्रत्यक्ष निरीक्षण करण्यात आले. संस्थापक अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली पार पडलेल्या या उपक्रमात गावकरी, शेतकरी आणि विद्यार्थी मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते.

आंब्याचा मोहोर हा साधारणतः नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या कालावधीत येतो आणि याच टप्प्यावर संपूर्ण हंगामाचे उत्पादन अवलंबून असते, हे या उपक्रमाचे केंद्रबिंदू होते. योग्य छाटणी, खत व्यवस्थापन, तसेच तुडतुडे व भुरीसारख्या किडी-रोगांवर नियंत्रणासाठी आवश्यक फवारणी (सप्तामृत) याबाबत सविस्तर मार्गदर्शन करण्यात आले. डॉ. बावसकर टेक्नॉलॉजीसह विविध कृषी संशोधन स्रोतांचा संदर्भ देत, बाहार व्यवस्थापन योग्य केल्यास मोहोरगळ थांबवता येते आणि दर्जेदार उत्पादन मिळते, हे उदाहरणांसह स्पष्ट करण्यात आले.

डॉ. कैलास निखाडे यांनी हवामानाचा मोहोरावर होणारा परिणाम सोप्या भाषेत समजावून सांगितला. “यावर्षी हवामान स्थिर राहिले, तर आंब्याचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात वाढलेले दिसेल आणि सर्वसामान्यांना भरपूर आंबा उपलब्ध होईल; मात्र अचानक हवामान बदल झाल्यास मोहोर गळून उत्पादनात मोठी घट येऊ शकते,” असा अभ्यासाधारित अंदाज त्यांनी मांडला.

कार्यक्रमात मार्गदर्शन करताना डॉ. संतोष डाखरे यांनीही यावर्षी आंब्याचा बहर समाधानकारक असून योग्य काळजी घेतल्यास शेतकऱ्यांना चांगले उत्पादन मिळू शकते, असे मत व्यक्त केले. विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष झाडांवरील मोहोर पाहून प्रश्न विचारले, नोंदी केल्या आणि हवामान–उत्पादन यातील परस्परसंबंध समजून घेतला. अभ्यासपूर्ण नियोजन आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रावर आधारित मांडणीमुळे हा उपक्रम केवळ माहितीपर न राहता उपयुक्त ठरला.

“आंब्याचा मोहोर समजून घेतला, तर अर्धे उत्पादन आपल्या हातात येते,” असे डॉ. कैलास निखाडे यांनी सहभागी शेतकऱ्यांशी संवाद साधताना सांगितले.

अशा उपक्रमांमुळे कृषीशिक्षण, स्थानिक अनुभव आणि शास्त्रीय माहिती यांचा सुंदर संगम साधला जातो. भविष्यातही अशा अभ्यासपूर्ण कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होऊन आधुनिक व शाश्वत शेतीकडे वाटचाल करण्याचे आवाहन आयोजकांनी केले.

प्राचार्य चालूरकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली सत्य, अहिंसा आणि मूल्यशिक्षणाचा संदेश विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचविणारा उपक्रम

अहेरी: येथील राजे धर्मराव विज्ञान महाविद्यालय येथे ७८ वी महात्मा गांधी पुण्यतिथी अत्यंत शांततामय व शैक्षणिक वातावरणात साजरी करण्यात आली. प्राचार्य डॉ. सी. एम. चालूरकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली आयोजित या कार्यक्रमातून राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांच्या विचारांचा अभ्यास, आत्मचिंतन आणि मूल्यशिक्षणावर भर देण्यात आला.

कार्यक्रमाच्या प्रसंगी सत्य, अहिंसा, साधेपणा आणि सामाजिक जबाबदारी या गांधीजींच्या मूलभूत तत्त्वांवर सविस्तर मार्गदर्शन करण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी केवळ ऐतिहासिक संदर्भांपुरते मर्यादित न राहता, गांधीविचारांचा आजच्या विज्ञानप्रधान युगात कसा उपयोग होऊ शकतो, यावरही चर्चा केली. या संवादात्मक वातावरणामुळे कार्यक्रम शैक्षणिक दृष्ट्या अधिक अर्थपूर्ण ठरला.

या प्रसंगी प्रा. रमेश हलामी, प्रा. तानाजी मोरे, डॉ. सुनंदा पाल, प्रा. अतुल खोब्रागडे, डॉ. श्यामल बिस्वास, प्रा. अनिकेत गोंडे, प्रा. कुणाल वनकर, डॉ. अरविंद राठोड, प्रा. कांचन धुर्वे, प्रा. आदेश मंचलवार, प्रा. व्येंकटेश इप्पाला यांच्यासह महाविद्यालयातील प्राध्यापक व शिक्षकेत्तर कर्मचारी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.

कार्यक्रमाच्या आयोजनातून महाविद्यालयाची केवळ शैक्षणिक नव्हे तर सामाजिक व नैतिक जडणघडणीकडे असलेली बांधिलकी अधोरेखित झाली. अशा उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोनासोबतच मानवी मूल्यांची जाणीव निर्माण होत असल्याचे मत उपस्थित मान्यवरांनी व्यक्त केले. महाविद्यालयाने सातत्याने राबवलेल्या मूल्याधिष्ठित उपक्रमांची ही परंपरा विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरत आहे.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने स्थानिक जैवविविधतेवर केंद्रित एक अभ्यासपूर्ण शैक्षणिक उपक्रम राबविण्यात आला. या उपक्रमात बोर (Indian Jujube / Ziziphus mauritiana) या पारंपरिक व पौष्टिक फळझाडाच्या घटत्या प्रमाणावर सखोल चर्चा करण्यात आली. फाउंडेशनचे अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या या उपक्रमात प्राध्यापक, विद्यार्थी आणि निसर्गप्रेमी सहभागी झाले होते.

या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश केवळ माहिती देणे नव्हता, तर वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून बोराच्या जैविक, पोषणमूल्यात्मक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाची मांडणी करणे हा होता. सादरीकरणात बोराचे शास्त्रीय वर्गीकरण (Rhamnaceae कुल, Ziziphus वंश), भारतात आढळणाऱ्या सुमारे १७ वन्य जाती, तसेच गावरान व कलमी (उमराण, कडाका, चुहारा, मेहरुण) प्रकारांमधील फरक स्पष्ट करण्यात आला. विद्यार्थ्यांसाठी तयार केलेल्या अभ्याससामग्रीत बोराच्या पानांची रचना, काटेरी फांद्या, फुलोऱ्यांचा कालावधी (एप्रिल–ऑक्टोबर) आणि फळधारणेची प्रक्रिया यांचा शास्त्रीय तपशील समाविष्ट होता.

डॉ. निखाडे यांनी आपल्या मार्गदर्शक भाषणात बोराच्या पोषणमूल्यांकडे लक्ष वेधले. व्हिटॅमिन C, A, B-कॉम्प्लेक्स, फायबर, पोटॅशियम, फॉस्फरस, लोह आणि झिंक यांसारख्या घटकांमुळे रोगप्रतिकारशक्ती वाढणे, पचन सुधारणे आणि मेंदूच्या आरोग्यास मदत होते, असे त्यांनी उदाहरणांसह सांगितले. पारंपरिक वापर—ताजी फळे, वाळवून तयार केलेली बोरकूट पावडर, तसेच सर्दी-खोकल्यावर औषधी उपयोग—यांचीही नोंद विद्यार्थ्यांनी घेतली.

कार्यक्रमाचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे फाउंडेशनने केलेल्या क्षेत्रीय निरीक्षणांचा आढावा. गेल्या काही वर्षांत गावोगावी मोठ्या प्रमाणावर बोरझाडांची तोड झाल्याने त्यांचे नैसर्गिक अस्तित्व कमी होत असल्याचे आकडेवारीसह मांडण्यात आले. पूर्वी शाळेत डब्यात हमखास दिसणारी बोरे आज बाजारातही क्वचितच दिसतात, ही बाब विद्यार्थ्यांच्या चर्चेतून पुढे आली. यामुळे ‘संवर्धनाशिवाय पर्याय नाही’ हा निष्कर्ष शास्त्रीय पद्धतीने अधोरेखित करण्यात आला.

विद्यार्थ्यांनी या सत्रात सक्रिय सहभाग घेत प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून आपले निरीक्षण मांडले. काही विद्यार्थ्यांनी आपल्या गावातील झाडांची सद्यस्थिती नोंदवून पुढील अभ्यासासाठी माहिती संकलन करण्याची तयारी दर्शवली, ही बाब उपक्रमाच्या शैक्षणिक फलश्रुतीची साक्ष देणारी ठरली. नियोजन, अभ्याससामग्री आणि विषयाची मांडणी यामुळे हा उपक्रम केवळ माहितीपर न राहता अभ्यासपूर्ण आणि प्रेरक ठरला.

“बोर ही केवळ आठवणीतील फळझाड न राहता अभ्यास, संवर्धन आणि पुनर्लागवडीचा विषय बनला पाहिजे; अन्यथा ही वनस्पती पुढील पिढीला पुस्तकांतच दिसेल,” असे मत डॉ. कैलास निखाडे यांनी व्यक्त केले.

अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक जैवविविधतेबाबत शास्त्रीय जाणीव निर्माण होते. वाचकांनी आणि विद्यार्थ्यांनी पुढील काळात आपल्या परिसरातील पारंपरिक वृक्षांचे निरीक्षण, नोंद आणि संवर्धनासाठी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन आयोजकांनी केले.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशन आणि राजे विश्वेश्वरराव कला वाणिज्य महाविद्यालय यांच्या संयुक्त विद्यमानाने 'नदी अभ्यास आणि संशोधन व संवर्धन महोत्सव' आयोजित करण्यात आला. या कार्यक्रमाद्वारे पर्लकोटा, पामुलगौतम आणि इंद्रावती या तीन नदींच्या संगमस्थळी विद्यार्थ्यांना नदीचे पर्यावरणीय महत्त्व, जलसंपत्तीचा योग्य उपयोग आणि नदी संवर्धनाची गरज यांविषयी प्रत्यक्ष ज्ञान देण्यात आले. प्रा. डॉ. प्रमोद सं. घोनमोडे यांच्या हस्ते झालेल्या या कार्यक्रमाचे अध्यक्षस्थान डॉ. संतोष डाखरे यांनी भूषवले.

निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनचे अध्यक्ष व संस्थापक डॉ. कैलास व्हि. निखाडे यांच्या दूरदर्शी संकल्पनेतून या महोत्सवाला आकार मिळाला. त्यांच्या नेतृत्वाखाली विद्यार्थ्यांना नदीच्या भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि सामाजिक महत्त्वाची सखोल माहिती देण्यात आली. डॉ. निखाडे यांनी आपल्या प्रास्ताविकात नदीची व्याख्या करताना सांगितले की, "नदी म्हणजे जमिनीवरून एका दिशेने वाहणारा पाण्याचा मोठा नैसर्गिक प्रवाह. गोड्या पाण्याचा हा प्रवाह गुरुत्वाकर्षणामुळे उतारावरून वाहत जातो आणि समुद्र किंवा इतर जलाशयाकडे पोहोचतो." त्यांनी भामरागडच्या भौगोलिक वैशिष्ट्यावर भर देत सांगितले की, येथील पर्लकोटा, पामुलगौतम आणि इंद्रावती या तीन नदींच्या संगमामुळे या प्रदेशाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या नदीच्या पाण्याचा योग्य नियोजनासह उपयोग केल्यास रोजगाराच्या अनेक संधी निर्माण होऊ शकतात. तसेच नदी प्रदूषणापासून वाचवणे हे आजच्या काळाची महत्त्वाची गरज असल्याचे त्यांनी प्रतिपादन केले.

कार्यक्रमाचे उद्घाटन करताना प्रा. डॉ. प्रमोद सं. घोनमोडे यांनी नदीचे पाणी हातात घेत अत्यंत प्रतीकात्मक पद्धतीने महोत्सवाची सुरुवात केली. त्यांच्या मार्गदर्शक भाषणात नदीच्या बहुआयामी उपयोगांचे सविस्तर वर्णन करण्यात आले. नद्या पिण्याच्या पाण्याचा स्रोत असून वाहतूक, संरक्षण, विजनिर्मिती आणि औद्योगिक यंत्रे चालविण्यासाठी महत्त्वाच्या ठरतात. डॉ. घोनमोडे यांनी ऐतिहासिक संदर्भ देत सांगितले की, इ.स.पू. ३३०० पासून सिंधू संस्कृतीमध्ये नदीतल्या नौकानयनाचे पुरावे आढळतात. अॅमेझॉन, गंगा, नाईल, मिसिसिपी आणि सिंधू यासारख्या जगातील महत्त्वाच्या नद्यांमध्ये आजही स्वस्त वाहतूक होत असल्याचे उदाहरण त्यांनी सादर केले. स्कँडिनेव्हिया, कॅनडा आणि ब्रह्मदेश यांसारख्या देशांत दाट अरण्यप्रदेशातून तोडलेली झाडे नदीमार्गे वाहून नेली जातात, असेही त्यांनी नमूद केले.

कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानावरून डॉ. संतोष डाखरे यांनी नदीचे सामाजिक-आर्थिक महत्त्व अधोरेखित केले. अनादिकाळापासून अन्न मिळविण्यासाठी नद्यांचा उपयोग होत आला असून नदीतील जीवसृष्टीचे चक्र असल्यामुळे विविध प्रकारचे मासे मिळतात. केवळ मासेमारीच नव्हे तर शेती आणि अन्न उत्पादनासाठी नदीचे पाणी अत्यावश्यक आहे. गोड्या पाण्याच्या उपलब्धतेमुळेच जगातील बहुतेक शहरे नदीकाठी वसलेली आहेत. नदीमुळे शहराचा आराखडा आपोआप ठरत जातो, असे डॉ. डाखरे यांनी निदर्शनास आणले. त्यांनी शहरीकरणामुळे होणाऱ्या नदी प्रदूषणाकडे लक्ष वेधले आणि सांगितले की, भारतात नदीकाठी घाट बांधून मनोरंजन आणि पर्यटनाला चालना देण्यात येते. नदीतील वाळूचा बांधकामात उपयोग होतो आणि सुशोभित केलेले नदीकाठ पर्यटकांना आकर्षित करून स्थानिक समाजाला जलपर्यटनाची संधी देतात.

या संपूर्ण कार्यक्रमात विद्यार्थी आणि विद्यार्थिनींनी अभूतपूर्व उत्साहाने सहभाग घेतला. महाविद्यालयाच्या विद्यार्थ्यांनी कार्यक्रमाच्या नियोजनापासून ते अंमलबजावणीपर्यंत सर्व टप्प्यांत परिश्रम घेतले. बंडु बोन्डे यांनी विशेष प्रयत्न करून कार्यक्रमाच्या तांत्रिक बाजूंवर लक्ष केंद्रित केले. कार्यक्रमाचे सुरळीत संचालन किरण कुरसामी यांनी केले तर कु. वच्छेला मडावी यांनी सर्वांचे आभार व्यक्त करताना या उपक्रमाला मिळालेल्या प्रतिसादाबद्दल समाधान व्यक्त केले.

"नदी संवर्धन हा केवळ पर्यावरणाचा प्रश्न नसून आपल्या भावी पिढीच्या अस्तित्वाचा प्रश्न आहे. भामरागडच्या त्रिवेणी संगमाचे संरक्षण हे आपले कर्तव्य आहे," असे विद्यार्थी प्रतिनिधींनी व्यक्त केले.

या संशोधन महोत्सवाने विद्यार्थ्यांना नदी संवर्धनाची जबाबदारी जाणवली आहे. येणाऱ्या काळात अशा शैक्षणिक उपक्रमांना सहभागी व्हा आणि निसर्ग संरक्षणात आपले योगदान द्या. पर्यावरणाची काळजी घेणे म्हणजे भविष्याची काळजी घेणे!