भावनिक वातावरणात आठवणींना उजाळा; गुणवंत विद्यार्थ्यांचा गौरव आणि मार्गदर्शनाचा संगम
भामरागड येथील राजे विश्वेश्वरराव कला व वाणिज्य महाविद्यालयात बी.ए. अंतिम वर्षाच्या विद्यार्थ्यांचा निरोप समारंभ उत्साहपूर्ण आणि भावनिक वातावरणात पार पडला. या कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांनी आपल्या तीन वर्षांच्या महाविद्यालयीन प्रवासातील अनुभव शेअर करत शिक्षकांप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली. विविध शैक्षणिक व सांस्कृतिक उपक्रमांत सक्रिय सहभाग नोंदवणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा गौरवही यावेळी करण्यात आला.

कार्यक्रमाची सुरुवात पारंपरिक पद्धतीने सरस्वती पूजनाने झाली. अध्यक्षस्थानी प्रा. डॉ. कैलास विठ्ठलराव निखाडे होते, तर प्रमुख पाहुणे म्हणून माननीय खंडाळकर सर, चर्चे सर आणि ग्रंथपाल प्रा. विनायक मोरांळे उपस्थित होते. निरोप समारंभाचे नियोजन विद्यार्थ्यांच्या सहभागातून करण्यात आले होते, ज्यामुळे कार्यक्रमात आत्मीयता आणि शिस्त यांचा सुंदर समतोल दिसून आला.

या प्रसंगी ‘बेस्ट स्टुडंट’ या मानाच्या पुरस्काराने किरण कुरसामी याचा सन्मान करण्यात आला. शैक्षणिक प्रगतीसोबतच क्रीडा, सांस्कृतिक आणि सहशालेय उपक्रमांमध्ये सातत्याने केलेल्या उल्लेखनीय कामगिरीची दखल घेत त्याला शाल व श्रीफळ देऊन गौरविण्यात आले. या पुरस्कारामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये गुणवत्तेचा आणि सर्वांगीण विकासाचा संदेश अधोरेखित झाला.

विद्यार्थ्यांनी आपल्या शिक्षकांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करत प्रा. डॉ. कैलास निखाडे यांना भेटवस्तू देऊन सन्मानित केले. या प्रसंगी अनेक विद्यार्थ्यांनी आपले अनुभव मांडत, महाविद्यालयाने दिलेल्या शैक्षणिक संधी आणि मार्गदर्शनामुळे स्वतःमध्ये झालेला बदल अधोरेखित केला. कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांच्या आठवणी, हास्य-विनोद आणि भावनिक क्षणांचा संगम पाहायला मिळाला.

अध्यक्षीय भाषणात डॉ. निखाडे यांनी विद्यार्थ्यांना जिद्द, चिकाटी आणि सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवून पुढील आयुष्यातील संधींचा योग्य उपयोग करण्याचे मार्गदर्शन केले. प्रमुख पाहुण्यांनीही विद्यार्थ्यांना उज्ज्वल भविष्यासाठी शुभेच्छा देत आत्मविश्वासाने पुढे जाण्याचा संदेश दिला. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन प्रा. विनायक मोरांळे यांनी प्रभावी शैलीत केले, ज्यामुळे संपूर्ण कार्यक्रमात उत्साह टिकून राहिला.

“महाविद्यालयातील तीन वर्षांचा प्रवास आम्हाला केवळ पदवीच नाही, तर आयुष्यभर उपयोगी पडणारे मूल्य आणि आत्मविश्वास देऊन गेला,” असे किरण कुरसामी याने आपल्या मनोगतात सांगितले.

अशा निरोप समारंभांमुळे विद्यार्थ्यांना भूतकाळाची गोड आठवण आणि भविष्याचा सकारात्मक दृष्टिकोन मिळतो. पुढील वाटचालीतही विद्यार्थ्यांनी महाविद्यालयाशी नाते जपून समाजात सकारात्मक योगदान द्यावे, असे आवाहन यावेळी करण्यात आले.

भामरागड: येथील राजे विश्वेश्वरराव कला व वाणिज्य महाविद्यालयाच्या भूगोल, अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र विभागाच्या संयुक्त विद्यमाने दुबागुडा या दुर्गम गावात एक दिवसीय सामाजिक-आर्थिक सर्वेक्षण यशस्वीरीत्या पार पडले. या उपक्रमात विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष क्षेत्रभेटीच्या माध्यमातून ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास केला. प्राध्यापकांच्या मार्गदर्शनाखाली सुमारे ३० हून अधिक विद्यार्थ्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवून शैक्षणिक प्रक्रियेला वास्तवाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला.

या अभ्यास दौऱ्याचे नियोजन भूगोल विभाग प्रमुख डॉ. कैलास विठ्ठलराव निखाडे यांच्या पुढाकारातून करण्यात आले होते. उपक्रमामागील उद्देश विद्यार्थ्यांना ‘Field Work’ चे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण देणे आणि ग्रामीण भागातील सामाजिक व आर्थिक रचनेचे आकलन करून देणे हा होता. अभ्यासक्रमाच्या अनुषंगाने सर्वेक्षणाची रूपरेषा तयार करून विद्यार्थ्यांना गटांमध्ये विभागण्यात आले. प्रत्येक गटाने गावातील कुटुंबसंख्या, साक्षरता दर, आरोग्य सुविधा, शेती पद्धती, पाणीपुरवठा व जोडधंदे यावर सविस्तर माहिती संकलित केली.

या मोहिमेत सहभागी प्राध्यापकांमध्ये डॉ. प्रमोद घोनमोडे, डॉ. संतोष डाखरे, डॉ. सुरेश डोहाने, प्रा. विनायक मोरांडे आणि डॉ. भारद्वाज यांचा समावेश होता. त्यांनी विद्यार्थ्यांना प्रश्नावली तयार करणे, माहिती गोळा करणे आणि त्याचे विश्लेषण करण्याच्या पद्धती प्रत्यक्ष शिकवल्या. दुर्गम भागातील भौगोलिक अडचणी, मर्यादित सुविधा आणि स्थानिक लोकांचे जीवनमान यांचा विद्यार्थ्यांनी जवळून अनुभव घेतला.

या उपक्रमातील एक विशेष आणि हृदयस्पर्शी क्षण म्हणजे महाविद्यालयातील विद्यार्थिनी कु. उर्मिला पुंगाटी हिने दाखवलेले आदरातिथ्य. दुबागुडा येथील आपल्या निवासस्थानी तिने सर्व विद्यार्थी व प्राध्यापकांसाठी स्नेहभोजनाचे आयोजन केले. तिच्या या उपक्रमामुळे विद्यार्थी-शिक्षक आणि स्थानिक समाज यांच्यातील संवाद अधिक दृढ झाला.

विद्यार्थ्यांनी या सर्वेक्षणातून केवळ माहिती संकलनच नाही, तर ग्रामीण जीवनातील वास्तव, समस्या आणि संधी यांचा अभ्यास केला. नियोजनबद्ध अंमलबजावणी, प्राध्यापकांचे मार्गदर्शन आणि विद्यार्थ्यांचा उत्साह यामुळे हा उपक्रम ज्ञानवर्धक ठरला.

“पुस्तकी ज्ञानाबरोबरच प्रत्यक्ष क्षेत्रावर काम करण्याचा हा अनुभव आमच्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरला,” असे एका विद्यार्थ्याने आपल्या भावना व्यक्त केल्या.

अशा उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांची संशोधन क्षमता आणि सामाजिक जाण वाढण्यास मदत होते. पुढील काळातही अशा क्षेत्रभेटी व अभ्यास उपक्रमांमध्ये विद्यार्थ्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदवून शैक्षणिक प्रवास अधिक समृद्ध करावा, असे आवाहन महाविद्यालयाच्या वतीने करण्यात आले.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने मोह (Mahua) या वनसंपत्तीवर आधारित रोजगारनिर्मिती आणि मूल्यवर्धनाच्या संधींवर एक अभ्यासपूर्ण जनजागृती उपक्रम आयोजित करण्यात आला. ग्रामीण व आदिवासी जीवनाशी घट्ट नाते असलेल्या मोहाच्या फुलांचे आर्थिक, पोषणमूल्यात्मक आणि सामाजिक महत्त्व या उपक्रमातून उलगडण्यात आले. संस्थापक अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या या कार्यक्रमात विद्यार्थी, महिला बचत गट, निसर्गप्रेमी आणि स्थानिक नागरिक सहभागी झाले.

उपक्रमाचा मुख्य उद्देश मोहाच्या फुलांकडे केवळ पारंपरिक वनोपज म्हणून न पाहता, शाश्वत उपजीविकेचा स्रोत आणि ग्रामीण उद्योजकतेचा पाया म्हणून पाहण्याची दृष्टी निर्माण करणे हा होता. मार्च–एप्रिल महिन्यांत जंगलात मोठ्या प्रमाणात पडणाऱ्या मोहाच्या फुलांचे वैज्ञानिक संकलन, साठवण, वाळवण आणि प्रक्रिया याबाबत सविस्तर माहिती देण्यात आली. विशेषतः सौर वाळवण यंत्राचा (Solar Dryer) वापर, गुणवत्तानियंत्रण, सेंद्रिय उत्पादनाची संकल्पना आणि बाजारपेठेतील ब्रँडिंग या बाबींचा समावेश या शैक्षणिक मांडणीत करण्यात आला.

डॉ. कैलास निखाडे यांनी मोहाच्या फुलांपासून तयार होणाऱ्या विविध मूल्यवर्धित उत्पादनांची माहिती देताना, त्यामधील रोजगारक्षमता अधोरेखित केली. मोहाचा चहा, कॅफिनमुक्त पेये, ऊर्जावर्धक लाडू, बिस्किटे, जॅम, जेली, सिरप आणि बियांपासून मिळणाऱ्या तेलावर आधारित साबण व क्रीम यांसारख्या उत्पादनांमुळे ग्रामीण भागात सूक्ष्म उद्योगांची संधी निर्माण होत असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. कुपोषण निवारणासाठीही मोहावर आधारित खाद्यपदार्थ उपयुक्त ठरू शकतात, यावरही त्यांनी भर दिला.

कार्यक्रमात सादर करण्यात आलेल्या आर्थिक उदाहरणांमुळे विषय अधिक ठोस झाला. पूर्वी प्रतिकिलो १० ते २० रुपये दराने विकली जाणारी फुले, प्रक्रिया व ब्रँडिंगनंतर २०० ते ३०० रुपये प्रति किलो नफ्यापर्यंत पोहोचू शकतात, ही माहिती सहभागींसाठी विशेष लक्षवेधी ठरली. या पार्श्वभूमीवर महिला बचत गटांची भूमिका, संयुक्त वन व्यवस्थापन समित्यांचे योगदान आणि स्थानिक पातळीवर उभ्या राहणाऱ्या प्रक्रिया युनिट्सची गरज यावरही चर्चा झाली.

विद्यार्थ्यांनी या उपक्रमात उत्साहाने सहभाग घेत ‘वनसंपत्ती ते उद्योजकता’ या संकल्पनेबाबत प्रश्न विचारले. काहींनी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर आधारित स्टार्टअप्सची शक्यता मांडली. ग्रामीण विकास, महिला सक्षमीकरण आणि पर्यावरण संवर्धन या तिन्ही स्तरांवर मोहाचे महत्त्व समजावून सांगण्यात आयोजक यशस्वी ठरले. उपक्रमाची मांडणी विषयसमृद्ध, स्थानिक वास्तवाशी जोडलेली आणि कृतीक्षम असल्याने सहभागींचा चांगला प्रतिसाद मिळाला.

“मोह हे केवळ जंगलात पडणारे फूल नाही; ते योग्य दृष्टी आणि प्रक्रिया मिळाल्यास अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेचा मजबूत आधार ठरू शकते,” असे प्रतिपादन डॉ. कैलास निखाडे यांनी केले.

अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक वनोपजांकडे रोजगार, पोषण आणि उद्योजकता या तिन्ही दृष्टीने पाहण्याची नवी जाणीव निर्माण होते. तरुणांनी, महिला गटांनी आणि विद्यार्थ्यांनी अशा अभ्यासपूर्ण कार्यक्रमांमधून प्रेरणा घेऊन स्थानिक साधनसंपत्तीवर आधारित उपक्रम उभारण्यास पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन यावेळी करण्यात आले.

निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनकडून पाणी बचत, पुनर्वापर आणि पर्यावरण-जागरूकतेवर मार्गदर्शन

भामरागड: येथे वाढत्या उन्हाळ्याच्या पार्श्वभूमीवर निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने जलसाक्षरता आणि पाणी संवर्धनावर आधारित एक उपयुक्त जनजागृती उपक्रम आयोजित करण्यात आला. या उपक्रमात उन्हाळ्यातील पाणीटंचाई, दैनंदिन जीवनातील पाणी बचतीचे सोपे उपाय, तसेच पशू-पक्ष्यांसाठी पाण्याची व्यवस्था यांसारख्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर सविस्तर चर्चा करण्यात आली. संस्थापक अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांनी सहभागी विद्यार्थी, नागरिक आणि निसर्गप्रेमींना व्यवहार्य मार्गदर्शन केले.

उपक्रमामागील मुख्य हेतू ‘पाणी बचत’ हा केवळ घोषवाक्यापुरता न ठेवता, तो जीवनशैलीचा भाग बनवणे हा होता. कार्यक्रमात पाण्याचा पुनर्वापर, घरगुती पाणी व्यवस्थापन, झाडांना योग्य वेळी पाणी देणे, नळांची गळती रोखणे, तसेच स्वयंपाकघरातील पाण्याचा नियोजनबद्ध वापर यांसारख्या बाबींची शास्त्रीय व व्यवहार्य मांडणी करण्यात आली. विशेषतः आर.ओ. वॉटर प्युरिफायरमधून बाहेर पडणारे पाणी, भाज्या-फळे धुतलेले पाणी आणि डाळ-तांदूळ धुतलेले पाणी यांचा पुनर्वापर कसा करता येतो, याची उदाहरणांसह माहिती देण्यात आली.

डॉ. कैलास निखाडे यांनी मार्गदर्शन करताना सांगितले की, पाणी ही अशी नैसर्गिक संपत्ती आहे, जी निर्माण करण्याची क्षमता आजही कोणत्याही प्रयोगशाळेकडे नाही. त्यामुळे उपलब्ध पाण्याचा जबाबदारीने वापर करणे ही काळाची गरज आहे. उन्हाळ्यात झाडांना सकाळी किंवा संध्याकाळी पाणी दिल्यास बाष्पीभवन कमी होते, तर घरातील थेंब-थेंब गळणारे नळ दिवसाला अनेक लिटर पाणी वाया घालवतात, अशा सूक्ष्म पण महत्त्वाच्या बाबी त्यांनी लक्षात आणून दिल्या.

या उपक्रमाचा विशेष भाग म्हणजे ‘मानवाबरोबरच निसर्गासाठीही पाणी’ ही संकल्पना. अंगणात, गॅलरीत किंवा शाळा-कॉलेज परिसरात पक्ष्यांसाठी पाण्याची भांडी ठेवण्याचे आवाहन करण्यात आले. मात्र डासांचा प्रादुर्भाव टाळण्यासाठी हे पाणी दररोज बदलणे आवश्यक असल्याचेही सांगण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी या चर्चेत उत्साहाने सहभाग घेतला आणि स्वतःच्या घरात पाणी बचतीचे कोणते उपाय करता येतील, यावर प्रत्यक्ष कल्पना मांडल्या.

उपक्रमाचे वैशिष्ट्य म्हणजे संदेशाची साधी, लोकाभिमुख आणि वैज्ञानिक सांगड. ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ आणि ‘पाणी वाचवा, जग वाचवा’ या संकल्पना केवळ प्रचारापुरत्या न ठेवता, कृतीत उतरवण्याची दिशा या कार्यक्रमातून मिळाली. आयोजकांच्या नियोजनबद्ध प्रयत्नांमुळे हा उपक्रम माहितीपर असण्याबरोबरच कृतीप्रवणही ठरला.

“आज वाचवलेला पाण्याचा प्रत्येक थेंब उद्याच्या जीवनाचा आधार ठरू शकतो; म्हणून पाणी वापरा, पण अपव्यय टाळा,” असे प्रतिपादन डॉ. कैलास निखाडे यांनी केले.

उन्हाळ्याच्या पार्श्वभूमीवर अशा जनजागृती उपक्रमांची गरज अधिक तीव्रतेने जाणवते. प्रत्येक घर, प्रत्येक विद्यार्थी आणि प्रत्येक नागरिकाने पाणी बचतीचा वैयक्तिक संकल्प केला, तरच भविष्यातील पाणी-संकटाला समर्थपणे तोंड देता येईल.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने आंब्याला येणाऱ्या बहराचा (मोहोराचा) सखोल अभ्यास उपक्रम राबविण्यात आला. या अभ्यासात आंब्याच्या फळधारणेसाठी निर्णायक ठरणाऱ्या मोहोर टप्प्याचे प्रत्यक्ष निरीक्षण करण्यात आले. संस्थापक अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली पार पडलेल्या या उपक्रमात गावकरी, शेतकरी आणि विद्यार्थी मोठ्या संख्येने सहभागी झाले होते.

आंब्याचा मोहोर हा साधारणतः नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या कालावधीत येतो आणि याच टप्प्यावर संपूर्ण हंगामाचे उत्पादन अवलंबून असते, हे या उपक्रमाचे केंद्रबिंदू होते. योग्य छाटणी, खत व्यवस्थापन, तसेच तुडतुडे व भुरीसारख्या किडी-रोगांवर नियंत्रणासाठी आवश्यक फवारणी (सप्तामृत) याबाबत सविस्तर मार्गदर्शन करण्यात आले. डॉ. बावसकर टेक्नॉलॉजीसह विविध कृषी संशोधन स्रोतांचा संदर्भ देत, बाहार व्यवस्थापन योग्य केल्यास मोहोरगळ थांबवता येते आणि दर्जेदार उत्पादन मिळते, हे उदाहरणांसह स्पष्ट करण्यात आले.

डॉ. कैलास निखाडे यांनी हवामानाचा मोहोरावर होणारा परिणाम सोप्या भाषेत समजावून सांगितला. “यावर्षी हवामान स्थिर राहिले, तर आंब्याचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात वाढलेले दिसेल आणि सर्वसामान्यांना भरपूर आंबा उपलब्ध होईल; मात्र अचानक हवामान बदल झाल्यास मोहोर गळून उत्पादनात मोठी घट येऊ शकते,” असा अभ्यासाधारित अंदाज त्यांनी मांडला.

कार्यक्रमात मार्गदर्शन करताना डॉ. संतोष डाखरे यांनीही यावर्षी आंब्याचा बहर समाधानकारक असून योग्य काळजी घेतल्यास शेतकऱ्यांना चांगले उत्पादन मिळू शकते, असे मत व्यक्त केले. विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष झाडांवरील मोहोर पाहून प्रश्न विचारले, नोंदी केल्या आणि हवामान–उत्पादन यातील परस्परसंबंध समजून घेतला. अभ्यासपूर्ण नियोजन आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रावर आधारित मांडणीमुळे हा उपक्रम केवळ माहितीपर न राहता उपयुक्त ठरला.

“आंब्याचा मोहोर समजून घेतला, तर अर्धे उत्पादन आपल्या हातात येते,” असे डॉ. कैलास निखाडे यांनी सहभागी शेतकऱ्यांशी संवाद साधताना सांगितले.

अशा उपक्रमांमुळे कृषीशिक्षण, स्थानिक अनुभव आणि शास्त्रीय माहिती यांचा सुंदर संगम साधला जातो. भविष्यातही अशा अभ्यासपूर्ण कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होऊन आधुनिक व शाश्वत शेतीकडे वाटचाल करण्याचे आवाहन आयोजकांनी केले.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने स्थानिक जैवविविधतेवर केंद्रित एक अभ्यासपूर्ण शैक्षणिक उपक्रम राबविण्यात आला. या उपक्रमात बोर (Indian Jujube / Ziziphus mauritiana) या पारंपरिक व पौष्टिक फळझाडाच्या घटत्या प्रमाणावर सखोल चर्चा करण्यात आली. फाउंडेशनचे अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या या उपक्रमात प्राध्यापक, विद्यार्थी आणि निसर्गप्रेमी सहभागी झाले होते.

या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश केवळ माहिती देणे नव्हता, तर वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून बोराच्या जैविक, पोषणमूल्यात्मक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाची मांडणी करणे हा होता. सादरीकरणात बोराचे शास्त्रीय वर्गीकरण (Rhamnaceae कुल, Ziziphus वंश), भारतात आढळणाऱ्या सुमारे १७ वन्य जाती, तसेच गावरान व कलमी (उमराण, कडाका, चुहारा, मेहरुण) प्रकारांमधील फरक स्पष्ट करण्यात आला. विद्यार्थ्यांसाठी तयार केलेल्या अभ्याससामग्रीत बोराच्या पानांची रचना, काटेरी फांद्या, फुलोऱ्यांचा कालावधी (एप्रिल–ऑक्टोबर) आणि फळधारणेची प्रक्रिया यांचा शास्त्रीय तपशील समाविष्ट होता.

डॉ. निखाडे यांनी आपल्या मार्गदर्शक भाषणात बोराच्या पोषणमूल्यांकडे लक्ष वेधले. व्हिटॅमिन C, A, B-कॉम्प्लेक्स, फायबर, पोटॅशियम, फॉस्फरस, लोह आणि झिंक यांसारख्या घटकांमुळे रोगप्रतिकारशक्ती वाढणे, पचन सुधारणे आणि मेंदूच्या आरोग्यास मदत होते, असे त्यांनी उदाहरणांसह सांगितले. पारंपरिक वापर—ताजी फळे, वाळवून तयार केलेली बोरकूट पावडर, तसेच सर्दी-खोकल्यावर औषधी उपयोग—यांचीही नोंद विद्यार्थ्यांनी घेतली.

कार्यक्रमाचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे फाउंडेशनने केलेल्या क्षेत्रीय निरीक्षणांचा आढावा. गेल्या काही वर्षांत गावोगावी मोठ्या प्रमाणावर बोरझाडांची तोड झाल्याने त्यांचे नैसर्गिक अस्तित्व कमी होत असल्याचे आकडेवारीसह मांडण्यात आले. पूर्वी शाळेत डब्यात हमखास दिसणारी बोरे आज बाजारातही क्वचितच दिसतात, ही बाब विद्यार्थ्यांच्या चर्चेतून पुढे आली. यामुळे ‘संवर्धनाशिवाय पर्याय नाही’ हा निष्कर्ष शास्त्रीय पद्धतीने अधोरेखित करण्यात आला.

विद्यार्थ्यांनी या सत्रात सक्रिय सहभाग घेत प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून आपले निरीक्षण मांडले. काही विद्यार्थ्यांनी आपल्या गावातील झाडांची सद्यस्थिती नोंदवून पुढील अभ्यासासाठी माहिती संकलन करण्याची तयारी दर्शवली, ही बाब उपक्रमाच्या शैक्षणिक फलश्रुतीची साक्ष देणारी ठरली. नियोजन, अभ्याससामग्री आणि विषयाची मांडणी यामुळे हा उपक्रम केवळ माहितीपर न राहता अभ्यासपूर्ण आणि प्रेरक ठरला.

“बोर ही केवळ आठवणीतील फळझाड न राहता अभ्यास, संवर्धन आणि पुनर्लागवडीचा विषय बनला पाहिजे; अन्यथा ही वनस्पती पुढील पिढीला पुस्तकांतच दिसेल,” असे मत डॉ. कैलास निखाडे यांनी व्यक्त केले.

अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक जैवविविधतेबाबत शास्त्रीय जाणीव निर्माण होते. वाचकांनी आणि विद्यार्थ्यांनी पुढील काळात आपल्या परिसरातील पारंपरिक वृक्षांचे निरीक्षण, नोंद आणि संवर्धनासाठी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन आयोजकांनी केले.

भामरागड येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने ‘झाडे लावा, झाडे जगवा’ हा उपक्रम विद्यार्थ्यांच्या व ग्रामस्थांच्या उत्स्फूर्त सहभागातून राबविण्यात आला. फाउंडेशनचे अध्यक्ष प्रा. कैलास विठ्ठल निखाडे यांच्या संकल्पनेतून या कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. पर्यावरणपूरक संदेशासोबतच या उपक्रमात प्रत्यक्ष झाडे लावून व त्यांचे संवर्धन करण्याचा दृढ निश्चय विद्यार्थ्यांनी व्यक्त केला.

या कार्यक्रमाचे उद्दिष्ट केवळ प्रतीकात्मक झाडलावणी करणे नव्हते, तर पर्यावरण संवर्धनाची सातत्यपूर्ण सवय रुजवणे हे होते. प्रा. निखाडे यांनी आपल्या भाषणात सांगितले की, झाडे केवळ ऑक्सिजनचा पुरवठा करत नाहीत, तर जलचक्र, जमिनीचा धूप थांबवणे आणि हवामानाचा समतोल राखणे यात मोलाचे योगदान देतात. सध्याच्या प्रदूषणाच्या युगात झाडे लावणे ही काळाची खरी गरज असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले.

विद्यार्थ्यांनी मोठ्या संख्येने सहभाग घेत झाडलावणीत सक्रिय भूमिका बजावली. त्यातील काहींनी झाडांना नाव देऊन त्यांचे पालनपोषण करण्याची जबाबदारी स्वीकारली, ही या उपक्रमाची विशेष बाब ठरली. सामाजिक कार्यकर्ते विवेक येरगुडे यांनी या उपक्रमात विशेष मदत केली. कार्यक्रमाचे नियोजन, साहित्य व्यवस्थापन आणि विद्यार्थ्यांचा सहभाग सुनिश्चित करण्यासाठी फाउंडेशनच्या कार्यकर्त्यांनी परिश्रम घेतले.

“झाड लावणे हा फक्त एक दिवसाचा कार्यक्रम नाही, तर आयुष्यभर चालणारी जबाबदारी आहे,” असे तृतीय वर्ष  विद्यार्थिनीने व्यक्त केले.

अशा सामाजिक व शैक्षणिक उपक्रमांमुळे तरुण पिढीला पर्यावरणाविषयी जबाबदारीची जाणीव होते आणि सामूहिक सहभागातून ग्रामविकास व पर्यावरण संरक्षणाचा मार्ग दृढ होतो. भविष्यातही या उपक्रमाची व्याप्ती वाढवून अधिकाधिक लोकांना सहभागी करण्याचा संकल्प आयोजकांनी व्यक्त केला.

भामरागड येथील राजे विश्वेश्वरराव कला व वाणिज्य महाविद्यालयात डॉ. एस.आर. रंगनाथन यांच्या जयंतीनिमित्त ज्ञान, वाचन व ग्रंथालयप्रेमाची प्रेरणा देणारा विशेष कार्यक्रम उत्साहात पार पडला. सरस्वती माता, राजे विश्वेश्वरराव महाराज व डॉ. रंगनाथन यांच्या प्रतिमांचे पूजन मान्यवरांच्या हस्ते करण्यात आले. कार्यक्रमाला प्राचार्य, प्राध्यापक, ग्रंथपाल आणि विद्यार्थ्यांची उपस्थिती लक्षणीय होती.

या कार्यक्रमाचे उद्दिष्ट केवळ जयंती साजरी करणे नव्हते, तर विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची सवय जोपासणे, मोबाईल वापर कमी करून ग्रंथालयाचा जास्तीत जास्त उपयोग करण्याचा संदेश देणे होते. प्रमुख पाहुणे डॉ. संतोष डाखरे यांनी विद्यार्थ्यांनी वाचनात गुंतून ज्ञानसंपादन करावे, हीच खरी प्रगतीची गुरुकिल्ली असल्याचे सांगितले. डॉ. कैलास निखाडे यांनी डॉ. रंगनाथन यांच्या जीवनकार्याचा आढावा घेत त्यांच्या ग्रंथालय विज्ञानातील अपूर्व योगदानावर प्रकाश टाकला.

संजय खंडारकर यांनी वाचनाने ज्ञानात भर पडते हे अधोरेखित करत, महान व्यक्तिमत्त्वे वाचनातूनच घडतात अशी उदाहरणे दिली. सौ. मंजुषा गावंडे यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांच्या वाचनप्रेमाची प्रेरणादायी उदाहरणे मांडली. अध्यक्षीय भाषणात प्रा. चिन्ना चालुरकर यांनी डॉ. रंगनाथन हे ग्रंथालय विकासाचे शिल्पकार असल्याचे नमूद केले.

कार्यक्रमाच्या निमित्ताने आयोजित ग्रंथ-प्रदर्शनाचे उद्घाटन मान्यवरांच्या हस्ते झाले. हे प्रदर्शन सर्वांसाठी खुले ठेवण्यात आले असून, विद्यार्थ्यांनी त्याचा उत्साहाने लाभ घेत समाधान व्यक्त केले.

“ग्रंथालयात घालवलेला प्रत्येक क्षण माझ्या भविष्यासाठी मौल्यवान आहे,” असे महाविद्यालयातील विद्यार्थिनींनी समाधानाने सांगितले.

अशा प्रकारच्या उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची सवय रुजते आणि ज्ञानवृद्धीचा मार्ग अधिक भक्कम होतो. महाविद्यालय पुढील काळातही अशा शैक्षणिक व प्रेरणादायी कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यास कटिबद्ध आहे.