निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या अभ्यासातून बोराच्या घटत्या अस्तित्वावर शास्त्रीय मांडणी

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने स्थानिक जैवविविधतेवर केंद्रित एक अभ्यासपूर्ण शैक्षणिक उपक्रम राबविण्यात आला. या उपक्रमात बोर (Indian Jujube / Ziziphus mauritiana) या पारंपरिक व पौष्टिक फळझाडाच्या घटत्या प्रमाणावर सखोल चर्चा करण्यात आली. फाउंडेशनचे अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या या उपक्रमात प्राध्यापक, विद्यार्थी आणि निसर्गप्रेमी सहभागी झाले होते.

या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश केवळ माहिती देणे नव्हता, तर वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून बोराच्या जैविक, पोषणमूल्यात्मक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाची मांडणी करणे हा होता. सादरीकरणात बोराचे शास्त्रीय वर्गीकरण (Rhamnaceae कुल, Ziziphus वंश), भारतात आढळणाऱ्या सुमारे १७ वन्य जाती, तसेच गावरान व कलमी (उमराण, कडाका, चुहारा, मेहरुण) प्रकारांमधील फरक स्पष्ट करण्यात आला. विद्यार्थ्यांसाठी तयार केलेल्या अभ्याससामग्रीत बोराच्या पानांची रचना, काटेरी फांद्या, फुलोऱ्यांचा कालावधी (एप्रिल–ऑक्टोबर) आणि फळधारणेची प्रक्रिया यांचा शास्त्रीय तपशील समाविष्ट होता.

डॉ. निखाडे यांनी आपल्या मार्गदर्शक भाषणात बोराच्या पोषणमूल्यांकडे लक्ष वेधले. व्हिटॅमिन C, A, B-कॉम्प्लेक्स, फायबर, पोटॅशियम, फॉस्फरस, लोह आणि झिंक यांसारख्या घटकांमुळे रोगप्रतिकारशक्ती वाढणे, पचन सुधारणे आणि मेंदूच्या आरोग्यास मदत होते, असे त्यांनी उदाहरणांसह सांगितले. पारंपरिक वापर—ताजी फळे, वाळवून तयार केलेली बोरकूट पावडर, तसेच सर्दी-खोकल्यावर औषधी उपयोग—यांचीही नोंद विद्यार्थ्यांनी घेतली.

कार्यक्रमाचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे फाउंडेशनने केलेल्या क्षेत्रीय निरीक्षणांचा आढावा. गेल्या काही वर्षांत गावोगावी मोठ्या प्रमाणावर बोरझाडांची तोड झाल्याने त्यांचे नैसर्गिक अस्तित्व कमी होत असल्याचे आकडेवारीसह मांडण्यात आले. पूर्वी शाळेत डब्यात हमखास दिसणारी बोरे आज बाजारातही क्वचितच दिसतात, ही बाब विद्यार्थ्यांच्या चर्चेतून पुढे आली. यामुळे ‘संवर्धनाशिवाय पर्याय नाही’ हा निष्कर्ष शास्त्रीय पद्धतीने अधोरेखित करण्यात आला.

विद्यार्थ्यांनी या सत्रात सक्रिय सहभाग घेत प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून आपले निरीक्षण मांडले. काही विद्यार्थ्यांनी आपल्या गावातील झाडांची सद्यस्थिती नोंदवून पुढील अभ्यासासाठी माहिती संकलन करण्याची तयारी दर्शवली, ही बाब उपक्रमाच्या शैक्षणिक फलश्रुतीची साक्ष देणारी ठरली. नियोजन, अभ्याससामग्री आणि विषयाची मांडणी यामुळे हा उपक्रम केवळ माहितीपर न राहता अभ्यासपूर्ण आणि प्रेरक ठरला.

“बोर ही केवळ आठवणीतील फळझाड न राहता अभ्यास, संवर्धन आणि पुनर्लागवडीचा विषय बनला पाहिजे; अन्यथा ही वनस्पती पुढील पिढीला पुस्तकांतच दिसेल,” असे मत डॉ. कैलास निखाडे यांनी व्यक्त केले.

अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक जैवविविधतेबाबत शास्त्रीय जाणीव निर्माण होते. वाचकांनी आणि विद्यार्थ्यांनी पुढील काळात आपल्या परिसरातील पारंपरिक वृक्षांचे निरीक्षण, नोंद आणि संवर्धनासाठी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन आयोजकांनी केले.