प्राचार्य चालूरकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली सत्य, अहिंसा आणि मूल्यशिक्षणाचा संदेश विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचविणारा उपक्रम

अहेरी: येथील राजे धर्मराव विज्ञान महाविद्यालय येथे ७८ वी महात्मा गांधी पुण्यतिथी अत्यंत शांततामय व शैक्षणिक वातावरणात साजरी करण्यात आली. प्राचार्य डॉ. सी. एम. चालूरकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली आयोजित या कार्यक्रमातून राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांच्या विचारांचा अभ्यास, आत्मचिंतन आणि मूल्यशिक्षणावर भर देण्यात आला.

कार्यक्रमाच्या प्रसंगी सत्य, अहिंसा, साधेपणा आणि सामाजिक जबाबदारी या गांधीजींच्या मूलभूत तत्त्वांवर सविस्तर मार्गदर्शन करण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी केवळ ऐतिहासिक संदर्भांपुरते मर्यादित न राहता, गांधीविचारांचा आजच्या विज्ञानप्रधान युगात कसा उपयोग होऊ शकतो, यावरही चर्चा केली. या संवादात्मक वातावरणामुळे कार्यक्रम शैक्षणिक दृष्ट्या अधिक अर्थपूर्ण ठरला.

या प्रसंगी प्रा. रमेश हलामी, प्रा. तानाजी मोरे, डॉ. सुनंदा पाल, प्रा. अतुल खोब्रागडे, डॉ. श्यामल बिस्वास, प्रा. अनिकेत गोंडे, प्रा. कुणाल वनकर, डॉ. अरविंद राठोड, प्रा. कांचन धुर्वे, प्रा. आदेश मंचलवार, प्रा. व्येंकटेश इप्पाला यांच्यासह महाविद्यालयातील प्राध्यापक व शिक्षकेत्तर कर्मचारी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.

कार्यक्रमाच्या आयोजनातून महाविद्यालयाची केवळ शैक्षणिक नव्हे तर सामाजिक व नैतिक जडणघडणीकडे असलेली बांधिलकी अधोरेखित झाली. अशा उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोनासोबतच मानवी मूल्यांची जाणीव निर्माण होत असल्याचे मत उपस्थित मान्यवरांनी व्यक्त केले. महाविद्यालयाने सातत्याने राबवलेल्या मूल्याधिष्ठित उपक्रमांची ही परंपरा विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरत आहे.

भामरागड: येथे निसर्ग अभ्यासक फाउंडेशनच्या वतीने स्थानिक जैवविविधतेवर केंद्रित एक अभ्यासपूर्ण शैक्षणिक उपक्रम राबविण्यात आला. या उपक्रमात बोर (Indian Jujube / Ziziphus mauritiana) या पारंपरिक व पौष्टिक फळझाडाच्या घटत्या प्रमाणावर सखोल चर्चा करण्यात आली. फाउंडेशनचे अध्यक्ष डॉ. कैलास निखाडे यांच्या मार्गदर्शनाखाली झालेल्या या उपक्रमात प्राध्यापक, विद्यार्थी आणि निसर्गप्रेमी सहभागी झाले होते.

या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश केवळ माहिती देणे नव्हता, तर वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून बोराच्या जैविक, पोषणमूल्यात्मक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाची मांडणी करणे हा होता. सादरीकरणात बोराचे शास्त्रीय वर्गीकरण (Rhamnaceae कुल, Ziziphus वंश), भारतात आढळणाऱ्या सुमारे १७ वन्य जाती, तसेच गावरान व कलमी (उमराण, कडाका, चुहारा, मेहरुण) प्रकारांमधील फरक स्पष्ट करण्यात आला. विद्यार्थ्यांसाठी तयार केलेल्या अभ्याससामग्रीत बोराच्या पानांची रचना, काटेरी फांद्या, फुलोऱ्यांचा कालावधी (एप्रिल–ऑक्टोबर) आणि फळधारणेची प्रक्रिया यांचा शास्त्रीय तपशील समाविष्ट होता.

डॉ. निखाडे यांनी आपल्या मार्गदर्शक भाषणात बोराच्या पोषणमूल्यांकडे लक्ष वेधले. व्हिटॅमिन C, A, B-कॉम्प्लेक्स, फायबर, पोटॅशियम, फॉस्फरस, लोह आणि झिंक यांसारख्या घटकांमुळे रोगप्रतिकारशक्ती वाढणे, पचन सुधारणे आणि मेंदूच्या आरोग्यास मदत होते, असे त्यांनी उदाहरणांसह सांगितले. पारंपरिक वापर—ताजी फळे, वाळवून तयार केलेली बोरकूट पावडर, तसेच सर्दी-खोकल्यावर औषधी उपयोग—यांचीही नोंद विद्यार्थ्यांनी घेतली.

कार्यक्रमाचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे फाउंडेशनने केलेल्या क्षेत्रीय निरीक्षणांचा आढावा. गेल्या काही वर्षांत गावोगावी मोठ्या प्रमाणावर बोरझाडांची तोड झाल्याने त्यांचे नैसर्गिक अस्तित्व कमी होत असल्याचे आकडेवारीसह मांडण्यात आले. पूर्वी शाळेत डब्यात हमखास दिसणारी बोरे आज बाजारातही क्वचितच दिसतात, ही बाब विद्यार्थ्यांच्या चर्चेतून पुढे आली. यामुळे ‘संवर्धनाशिवाय पर्याय नाही’ हा निष्कर्ष शास्त्रीय पद्धतीने अधोरेखित करण्यात आला.

विद्यार्थ्यांनी या सत्रात सक्रिय सहभाग घेत प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून आपले निरीक्षण मांडले. काही विद्यार्थ्यांनी आपल्या गावातील झाडांची सद्यस्थिती नोंदवून पुढील अभ्यासासाठी माहिती संकलन करण्याची तयारी दर्शवली, ही बाब उपक्रमाच्या शैक्षणिक फलश्रुतीची साक्ष देणारी ठरली. नियोजन, अभ्याससामग्री आणि विषयाची मांडणी यामुळे हा उपक्रम केवळ माहितीपर न राहता अभ्यासपूर्ण आणि प्रेरक ठरला.

“बोर ही केवळ आठवणीतील फळझाड न राहता अभ्यास, संवर्धन आणि पुनर्लागवडीचा विषय बनला पाहिजे; अन्यथा ही वनस्पती पुढील पिढीला पुस्तकांतच दिसेल,” असे मत डॉ. कैलास निखाडे यांनी व्यक्त केले.

अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक जैवविविधतेबाबत शास्त्रीय जाणीव निर्माण होते. वाचकांनी आणि विद्यार्थ्यांनी पुढील काळात आपल्या परिसरातील पारंपरिक वृक्षांचे निरीक्षण, नोंद आणि संवर्धनासाठी पुढाकार घ्यावा, असे आवाहन आयोजकांनी केले.